'Nieuwe mensensoort' ontdekt bij unieke vondst Zuid-Afrika

Diep in een Zuid-Afrikaanse grot hebben wetenschappers een van de grootste en meest spectaculaire oermens-ontdekkingen ooit gedaan: 1550 botten van minstens 15 skeletten, van naar het zich laat aanzien een nog onbekende menselijke voorouder. Wat het voor wezen was, is met raadselen omgeven.

Een reconstructie van de homo naledi. Beeld Mark Thiessen / National Geograpic /AP

Zo hebben de onderzoekers nog niet kunnen vaststellen wanneer de oermensen leefden. Maar het opgraafteam, onder leiding van Lee Berger van de Universiteit van Witwatersrand, gokt dat het ergens tussen de 2 en de 3 miljoen jaar geleden was, in een tijdperk waarin er in Afrika op wel meer plekken kleine aapjes op twee benen rondliepen. Dat zou het wezen de allervroegste mensachtige voorouder maken, stelt hij.

En wát voor voorouder. Denk aan een volk van kleine mannetjes en vrouwtjes van amper 1,45 meter groot, met een klein schedeltje en hersenen van apenformaat, maar ook een opvallend plat, menselijk gezicht, met een kleine kaak en mensachtige tanden. Het wezen had aapachtige armen en schouders, wat erop duidt dat hij geregeld in bomen klom, en zal hebben gewaggeld als een eend, omdat hij door het leven ging met een aapachtig bekken. Maar daaronder had hij vreemd genoeg weer opvallend menselijke, lange benen, met ranke schenen en mensachtige voeten. Ook aan zijn apenarmen had hij mensachtige polsen en handen - al zou het bij een ontmoeting ook opvallen dat hij lange, kromme heksenvingers had.

Het is net alsof onze handen en voeten eerder modern werden dan de rest, opperen Berger en collega's in hun formele beschrijving van de fossielen in vakblad eLife. 'Een groot brein was duidelijk geen noodzakelijke voorwaarde voor de menselijke aspecten van deze soort.'

Een hand van Homo naledi, die op het eerste oog behoorlijk menselijk lijkt. Maar de kromming van de vingerbotten maakte de hand waarschijnlijk extra geschikt voor klimmen. Beeld eLife

Homo naledi

Geheimzinnig is ook de plek waar de doden werden gevonden: in een natuurlijke holte, op zo'n 80 meter van de ingang van de grot. Sporen van bewoning of resten van andere prehistorische dieren vond men er niet. Het lijkt wel of de holte een grafkamer was waar men de doden achterliet. Maar andere experts geloven niet dat een wezen met een brein zo klein als dat van een gorilla er al complexe grafrituelen op nahield. 'Als je van een dier meerdere dode exemplaren bij elkaar vindt, is er meestal een catastrofe geweest waarbij ze bijvoorbeeld samen zijn verdronken', zegt paleontoloog Lars Hoek van Ostende van Naturalis. Details over hoeveel mannen, vrouwen, kinderen en volwassenen de geraamtes omvatten, hopen de onderzoekers later te kunnen geven.

Homo naledi, hebben de wetenschappers de nieuwe soort genoemd, wat zoveel wil zeggen als 'Mens van de sterren'. Een verwijzing naar de vindplaats, de Rising Star Cave, in een natuurpark boven Johannesburg. Dat men iets sensationeels op het spoor was, gonsde al een paar jaar rond: via het weblog van het team kwamen nu en dan wazige bottenfoto's en enthousiaste berichtjes over mensenfossielen naar buiten. In een vakgebied waar men doorgaans al dolblij is met de ontdekking van een voorvaderlijke hoektand, is de vondst van honderden botten tegelijk zeer uitzonderlijk - slechts vergelijkbaar met zoiets als de opening van de tombe van Toetankhamon in 1922, vinden de teamleden. 'Ik had niet verwacht ooit zoiets in mijn loopbaan te zien', aldus Berger tegen de BBC, die al een tijd geleden was ingeseind.

Een tafel met botten en schedels van Homo naledi gevonden in de Zuid-Afrikaanse Rising Star Cave. Het 'skelet' in het midden is samengesteld uit botten van verschillende gevonden individuen. Beeld eLife

Claustrofobische kruiptocht

Het was wel een toer om er te komen. Alleen de tengerste vrouwelijke teamleden bleken in staat de dodenkamer te bereiken, via een 20 minuten lange, claustrofobische kruiptocht naar beneden. Boven volgde men de opgraving, bij zaklamplicht in het pikkedonker, op de monitor.

Overigens is niet iedereen overtuigd dat de soort wel onder de mensachtigen valt. 'Ik verwacht daarover nog veel discussie', zegt Van den Hoek Ostende. 'Ze leggen nu erg de nadruk op die handen, voeten en dat scheenbeen: dit is echt menselijk. Maar de herseninhoud is gewoon hartstikke primitief.'

Van links naar rechts: 7 middenhandsbenen van de nieuw ontdekte Homo naledi, gevolgd door een middenhandsbeen van een chimpansee en die van een andere vroege mensensoort (Australopithecus sediba). Onder meer de bijzondere zandlopervorm van de middenhandsbenen van Homo naledi zijn een aanwijzing dat het hier om een nieuwe soort gaat. Beeld eLife
Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.