NieuwsInlichtingenwet

Nieuwe hoogleraar Inlichtingen en Recht: ‘Datahonger AIVD en MIVD moet worden ingeperkt’

De massale opslag van data door inlichtingendiensten AIVD en MIVD is in strijd met het recht op privacy en het recht op de bescherming van persoonsgegevens. Daarom moet de inlichtingenwet uit 2017 worden aangepast. Dit bepleit jurist Jan-Jaap Oerlemans maandag in zijn inaugurele rede aan de Universiteit Utrecht waar hij bijzonder hoogleraar Inlichtingen en Recht wordt.

Beeld Getty Images/iStockphoto

Oerlemans, tevens senior onderzoeker bij de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD), gaat in zijn oratie in op de ‘datahonger’ van inlichtingendiensten. Mede als gevolg van digitalisering kunnen de inlichtingendiensten over grote databestanden beschikken – een neiging die hij begrijpelijk noemt maar waarbij het volgens hem noodzakelijk is om grenzen te stellen. 

De nieuwe wet voor inlichtingendiensten uit 2017, de Wiv2017, biedt bij het verzamelen en verwerken van bulkdatasets te weinig waarborgen. Een commissie onder leiding van diplomaat Renée-Jones Bos evalueert momenteel de invoering van de wet en onderzoekt onder meer welke knelpunten er zijn.

Passagiersgegevens

 Als voorbeeld van de ‘datahonger’ bij de AIVD en MIVD noemt Oerlemans het verzamelen van passagiersgegevens. Die gegevens – volledige naam, nationaliteit, geboortedatum, geslacht en het vertrekpunt en aankomstpunt van een vlucht – worden bij alle vluchten van buiten de EU naar Nederland vastgelegd en doorgegeven aan de marechaussee. Dat is afgesproken in een Europese richtlijn uit 2004. De marechaussee kijkt vervolgens of er personen tussen zitten die op een opsporingslijst staan of die extra controle behoeven.

De AIVD en MIVD krijgen die miljoenen gegevens niet. Maar via een sluiproute kunnen ze er alsnog bij: ze gebruiken daarvoor de informantenbevoegheid. Zouden de geheime diensten middels hacken of aftappen de miljoenen data willen binnenhalen dan gelden daarvoor strenge waarborgen. Maar bij de informantenbevoegdheid gelden die niet. 

Oerlemans: ‘De informantenbevoegdheid in artikel 39 Wiv 2017 is echt een gedrocht van een artikel. De meeste mensen denken bij een informant aan een persoon, een individu, die meewerkt en informatie geeft aan de AIVD of de MIVD op vrijwillige basis. Maar pas als je het artikel goed leest, zie je dat ook overheidsinstellingen op vrijwillige basis gegevens kunnen verstrekken.’

‘Function creep’ 

En dat is precies wat gebeurt: de AIVD vraagt de passagiersgegevens gewoon op bij de marechaussee, die de data geautomatiseerd en in bulk doorgeeft. ‘Deze gegevens worden dus onderhands verstrekt aan de AIVD. Dat is een goed voorbeeld van wat we ‘function creep’ noemen, waarbij gegevens dus op een andere manier worden gebruikt dan oorspronkelijk de bedoeling was.’

Als de AIVD de bulkdatasets heeft ontvangen, worden de data verrijkt met andere gegevens om doelwitten te identificeren. Daarbij geldt vervolgens geen uiterste bewaartermijn voor de opslag van de data. De AIVD – en MIVD, die de data weer van de AIVD krijgt – kunnen de miljoenen passagiersgegevens van alle Nederlanders in theorie eindeloos bewaren. 

Oerlemans: ‘Ik vind het vreemd dat de Wiv 2017 geen maximale bewaartermijn voor gegevens kent. Dat is namelijk één van de basisbeginselen voor de bescherming van persoonsgegevens.’ Oerlemans is aangesteld voor een periode van vijf jaar. Hij hoopt als bijzonder hoogleraar bij te dragen aan meer kennis over de wetgeving voor inlichtingendiensten. ‘Omdat het wetgeving betreft die burgers moeten beschermen tegen misbruik van de overheid.’

Meer lezen

Toezichthouder wil ‘sleepwet’ aanpassen
Geheime diensten AIVD en MIVD blijken over steeds meer bulkdatasets te beschikken. Het gaat daarbij om databestanden waarin de privégegevens van miljoenen Nederlanders zijn opgeslagen – ook van personen die geen doelwit van de diensten zijn.

NSA werkte met Denen aan aftapproject
Deense klokkenluider:‘Amerikaanse NSA bespioneert Europese bondgenoten, waaronder Nederland’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden