Nieuwe geweldsgolf Jeruzalem begint op sociale media

Nog maar net leek de golf van geweld in Israël over zijn hoogtepunt heen, of maandagavond trof een bomexplosie een passagiersbus in Jeruzalem. Veel Israëli's dachten onwillekeurig aan de tweede intifada, de Palestijnse volksopstand van begin deze eeuw, waarbij aanslagen op het openbaar vervoer schering en inslag waren.

Maandag werd een passagiersbus in Jeruzalem opgeblazen in een bomaanslag. Beeld afp

'Er is veel verbeeldingskracht voor nodig om te denken dat dat ons weer te wachten staat,' zegt een enigszins laconieke Yoram Schweitzer, terreurexpert bij het Institute for National Security Studies (INSS) in Tel Aviv. 'Natuurlijk, niemand kan het voorspellen. We weten niet wie er achter zat. Een eenling? Een georganiseerde groep?' Net als collega-onderzoekers in Israël wijst hij juist op de daling van het aantal aanslagen in de afgelopen maanden.

Steekpartijen door Palestijnse jongeren, veelal geïnspireerd door sociale media, zijn sterk afgenomen. De Israëlische binnenlandse veiligheidsdienst Shin Bet registreerde deze maand een handvol 'significante' aanslagen, tegen 20 in maart. De cijfers lagen veel hoger in de voorafgaande maanden: 155 (februari), 169 (januari), 246 (december). De 'golf van geweld' waarover het leger spreekt, liever dan over een intifada, begon in de herst en heeft aan bijna 200 Palestijnen en 34 Israëli's het leven gekost.

Veiligheidsdiensten, militairen en onafhankelijke experts noemen uiteenlopende redenen waarom het aantal aanslagen met vooral steekwapens dalende is - al durft niemand te zeggen dat het ergste voorbij. Volgens premier Benjamin Netanyahu is de trend 'niet onomkeerbaar.'

Facebook Intifada

Journalist Yoav Zitun van de nieuwssite Ynet maakte een rondgang langs militairen en hoorde opmerkelijke verklaringen over de, wat hij noemt, 'dramatische daling' van de aanslagen. Zo werden stenengooiende jongeren tot bedaren gebracht met een door de Israël betaald voetbalveld. Ook voerden militairen gesprekken met dorpsoudsten om hun wensen in kaart te brengen. Vaak ging het om het opheffen van wegversperringen. Soms gebeurt dat ook.

Het leger beseft dat jongeren - sommige aanslagplegers waren pas 12 jaar - niet gedreven worden door 'pamfletten van moskeeën, maar door ophitsing op Facebook.' Om die reden werd in Halhoul op de Westelijke Jordaanoever een jongeman met duizenden volgers opgepakt. Een anonieme officier: 'Na zulke arrestaties zien we dat het aantal aanslagen vanuit hetzelfde dorp daalt. Als we niet voldoende bewijs vinden om personen aan te houden, gaan we 's nachts op bezoek en waarschuwen hen.'

De term Facebook Intifada werd al in een vroeg stadium gemunt door Micah Lakin Avni. Zijn vader werd in oktober neergeschoten in een bus in Jeruzalem. De dader had op Facebook zijn wens geuit om martelaar te worden - een geuzennaam voor iedereen die door Israëlisch (tegen)geweld om het leven komt. 'Ziekmakend' noemde Avni jr. het in de The New York Times dat na de dodelijke aanslag videoboodschappen op internet verschenen waarin Palestijnen werden opgeroepen 'op pad te gaan om Joden te vermoorden.'

Israëlische soldaten tijdens een militaire oefening in Gaza. Beeld epa

Gezamelijk belang

De regering-Netanyahu heeft de Palestijnse leiders keer op keer beticht van ophitsing. Niettemin werken Israëlische ordetroepen nauw samen met de veiligheidsdiensten van president Mahmoud Abbas op de bezette Westoever. Volgens minister van Defensie Moshe Yaalon is ook dat een reden waarom het geweld niet verder escaleerde. Eind vorige maand nog pakten troepen van Abbas nabij diens zetel in Ramallah drie Palestijnen op die een voorraad wapens hadden aangelegd om een 'grootschalige aanslag' te plegen.

'De intensieve samenwerking is een kwestie van geven en nemen', zegt prof. Yitzhak Reiter, verbonden aan het Jerusalem Institute for Israel Studies. 'De Israëli's zien ervan af steden en dorpen binnen te vallen, mits de Palestijnse ordetroepen hun werk goed doen. De partijen hebben een gezamenlijk belang'.

Volgens de Israëlische generaal b.d. Yossi Kuperwasser, een voormalige inlichtingenofficier, heeft president Abbas zijn toon gematigd. 'Sinds kort is zijn boodschap dat de Palestijnse Autoriteit scholieren ervan probeert te overtuigen geen aanslagen te plegen,' aldus Kuperwasser, verbonden aan het Jerusalem Center for Public Affairs. Volgens hem beseft Abbas dat 'de messenterreur' er niet toe geleid heeft dat 'de Palestijnse zaak' hoger op de internationale agenda is komen te staan.

Verijdeld

De Israëlische inlichtingendienst Shin Bet heeft naar eigen zeggen in 2015 300 aanslagen verijdeld, waaronder ontvoeringen en zelfmoordaanslagen. De dienst denkt een goed beeld te hebben van de aanslagplegers, in Israël steevast terroristen genoemd. Het merendeel wordt gedreven door frustratie over hun persoonlijke levensomstandigheden, een minderheid laat zich leiden door 'ideologische motieven.'

De dienst heeft minder greep op de zogeheten 'eenzame wolven,' Palestijnen die zonder enige aansporing een mes grijpen om een militair of een burger aan te vallen. 'Maar vaak is het zo dat zij via sociale media hun wanhoopsdaad aankondigen', aldus prof. Reiter. 'Door die berichten goed in de gaten te houden, kunnen aanslagen voorkomen worden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden