Nieuwe geboden

De oude kerkramen van Paradiso waren aan vervanging toe. Zestien nieuwe glas-in-lood ramen zijn in productie genomen. Goethe, Dante, Kant en Christus hebben plaats moeten maken voor hedendaagse allegorische voorstellingen over de grote thema's van het leven: werk, liefde, vriendschap, lichaam, eindigheid, oorlog....

.

Paradiso is een kerk. In de grote zaal waar elke avond concerten zijn en wordt gedronken en gedanst, zaten vroeger op zondagochtend de koorbanken vol biddende gelovigen van het protestantse kerkgenootschap De Vrije Gemeente.

In die tijd werd de zaal niet verlicht met gekleurde spots en stroboscopen, maar viel, op de plaats waar nu spiegels zitten, de zon naar binnen. Door gebrandschilderde glas-in-loodramen met afbeeldingen van grote denkers en religieuze figuren, verkondigers van de moraal: Dante, Spinoza, Immanuel Kant, Goethe, Mozes, Christus en Augustinus.

Wie nu om de club in Amsterdam heenloopt, ziet vooral tegen geluidsoverlast dichtgetimmerde kozijnen. Op één raam na, helemaal links achteraan. Het is een glas-in-lood waarop zo realistisch als een foto, een naakte man is te zien met een moker in zijn handen, tegen de achtergrond van een vuurzee. In combinatie met het woord Arbeid doet het beeld denken aan een communistisch propaganda-affiche. Maar de arbeider blijkt Peter Giele, de in 1999 overleden Amsterdamse kunstenaar en een van de oprichters van een van de succesvolste clubs van Amsterdam, de Roxy. 'Het gaat niet alleen over de teloorgang van de arbeidsethos', zegt kunstenaar Hans van Houwelingen. 'Maar het is ook een ode aan vriendschap.'

Zestien ramen van twee meter bij 65 centimeter moeten er komen. In 1992 kreeg Jan Dietvorst van Paradiso het idee: Wat was er mooier aan het eind van het millennium dan de voormalige kerk weer te voorzien van echte glas-in-loodramen? Hedendaagse allegorische voorstellingen over de grote thema's waar ieder mens in zijn leven mee te maken krijgt: werk, liefde, vriendschap, lichaam, eindigheid, oorlog. Vroeger had je de tien geboden. Maar wat is nu de moraal?

Tijdgeest

Inmiddels is de millenniumwisseling al bijna vergeten, en zijn slechts vier van de zestien ramen klaar - zo goed als. Dat het een langdurig project zou worden, wisten Hans van Houwelingen (1957) en Berend Strik (1960) vanaf het moment dat ze voor de opdracht werden gevraagd. Strik die eerder met glas-in-lood werkte, en Van Houwelingen, die veel werk in de openbare ruimte maakte, voelen zich maatschappelijk geëngageerd. Maar om nou te zeggen dat ze even zestien ramen uit hun mouw schudden die samen de tijdgeest omvatten of de hedendaagse ethiek, nee.

Strik: 'Je hebt een tijdspanne nodig om een onderwerp te toetsen.' Van Houwelingen: 'Stel nou bijvoorbeeld dat we vorig jaar een raam hadden gemaakt over Milosevic - in de ogen van de hele wereld toch de verpersoonlijking van het kwaad - dan was dat raam binnen de kortste keren ingehaald door de actualiteit. En met Bin Laden is het precies zo. Misschien is hij over een jaar wel net zo'n zielig oud mannetje in een gevangenis.'

Grootse ideeën genoeg, dat is het punt niet. Zo moet het eerstvolgende raam gaan over Ananova, de eerste virtuele nieuwslezeres (te zien op www.ananova.com). Ze zijn al in onderhandeling met het Engelse bedrijf Ananova dat haar heeft ontwikkeld. 'En die zien het wel zitten. Nu moeten we alleen nog een financier vinden', zegt Strik. Want wat ze eigenlijk willen: dat Ananova door middel van een LCD-scherm ('dat is ook glas') met ADSL-verbinding al nieuwslezend in het raam te zien is. Het achterliggende idee, aldus Van Houwelingen: 'Door de mogelijkheid van beeldmanipulatie boette de fotografie in kranten al aan geloofwaardiheid in. Nu wordt het nieuws zelfs door een virtueel figuur gelezen.'

Behalve de betekenis van het beeld schuilt achter elk ontwerp een ervaring, een zoektocht of een avontuur. Het allereerste raam, hadden ze bedacht, moest een zwangere carrièrevrouw ('een soort herdefiniëring van Maria') laten zien. 'Maar die konden we helemaal niet vinden', vertelt Strik. 'Hadden we er eindelijk een gevonden, ging ze weg bij het bedrijf waar ze werkte, omdat haar man werd uitgezonden naar Praag. Uiteindelijk hebben we haar gefotografeerd staand in het kantoor van haar nieuwe, zeer succesvolle eigen bedrijf, in Praag.'

De basis voor elk raam is een fotografisch beeld. Het tweede raam, over de schepping, bracht hen naar het Roslin Institute in Schotland. Ze laten het glas-in-lood zien: in het midden het eerste gekloonde levende wezen, schaap Dolly, eronder een schematisch overzicht van het kloningsproces en op de achtergrond de man die hem gekloond heeft, Ian Wilmuth, achter een microscoop. Strik: 'Het was nog een hele toer om er te komen. Eerst wilde dat instituut niet dat we langskwamen. De hele wereldpers stond er op de stoep. Dolly werd bovendien zwaarbewaakt, omdat ze herhaaldelijk door Christelijke groeperingen was bedreigd.

'Uiteindelijk hebben we het schaap mogen fotograferen en hebben we die Wilmuth ontmoet in zijn laboratoruim, waar hij ons heeft laten zien hoe hij Dolly heeft gekloond. Het verbaasde ons hoe makkelijk dat proces eigenlijk is.'

Het onderwerp lag voor de hand. Strik: 'Door Dolly ontstonden natuurlijk hele heftige discussies over de grenzen van ethiek en techniek.' Maar vooral ook vanwege de Bijbelse connotaties: 'Het is heerlijk dat het eerste gekloonde dier een schaap is. Het Lams Gods is de gekloonde Dolly, en die man, zijn schepper, is een grijze god', zegt Van Houwelingen.

Ze hádden ook de pr-foto's kunnen gebruiken, maar dat willen ze dus niet. Van Houwelingen: 'Het moet een echt verhaal worden.'

Hetgeen inhoudt: voor het raam dat ze willen maken over DNA, heeft Van Houwelingen een kartonnetje spuug naar het laboratorium in Breda gestuurd; zijn uitgetekende DNA-profiel vormt de basis voor het beeld (waardoor hij als hij een misdaad begaat, via het raam op te sporen is). Voor het raam waarop twee doorzichtige lichamen als een soort Adam en Eva tegenover elkaar staan met op de achtergrond een Ganesha, lieten Strik en een vrouw een ICT-scan van zichzelf maken. Van Houwelingen: 'Eigenlijk moet je daar een verwijzing van de dokter voor hebben. Maar wij wilden alleen onderzoeken of de liefde in medische zin zichtbaar is.'

Strik: 'Het feminisme en de moderne positie van de vrouw komt ook terug in dit raam. Man en vrouw hebben gelijke grootte. Die Ganesha staat daar omdat de manier waarop met geloof wordt omgegaan ook heel erg is veranderd. Iemand die als katholiek geboren is, gaat tegenwoordig drie keer per jaar naar Goa om zich met het hindoeïsme bezig te houden.'

Euthanasie

Veel ideeën blijken vanwege hun aanpak pas na verloop van tijd of nooit uitvoerbaar. Heel lang hebben ze gedacht dat ze 'iets met water' moesten doen. Via via kwamen ze in contact met een wetenschapper die hun vertelde dat hele droge gebieden van water werden voorzien door ijsbrokken uit de Noordpool die per boot werden vervoerd. Van Houwelingen: 'Dat wilden we wel fotograferen. Toen we vroegen wanneer die boot dan vertrok, bleek het allemaal theorie.'

Sommigen plannen zijn nog niet helemaal van de baan. Zoals het raam over aids en de dood. Strik: 'Het idee van sterven is in onze samenleving heel anders geworden. Door euthanasie is men ineens bezig met het ensceneren en ritualiseren van hun eigen dood. Na heel lang zoeken vonden we een man met aids in Duitsland die bereid was een foto van zichzelf te maken op zijn sterfbed. Een tijd later kregen we een brief. Dat hij helemaal niet meer met zijn dood bezig was. De medicijnen sloegen aan.'

Ze kunnen er wel om lachen. Van Houwelingen: 'Toen we begonnen, waren we dertigers; nu zijn we veertigers.' Maar het project dat in aantal jaren in ieder geval al een levenswerk mag heten, is soms ook een blok aan het been: dan is 'Anton' ('ongeveer de enige in Nederland die het ambacht van brandschilderen nog verstaat') weer ziek, dan breekt er weer een ruitje dat gerepareerd moet worden, dan moet er weer twee dagen worden vergaderd omdat Paradiso een ontwerp 'te modieus' vindt.

Of er moeten door de Volendamramp ineens extra nooduitgangen bijgebouwd, waardoor de vier ramen díe al klaar waren weer uit de kozijnen moeten gehaald. Alleen al het onder de knie krijgen van een techniek om de ramen een fotografische kwaliteit te geven, heeft drie jaar geduurd. 'Soms moet je je wel opladen om weer aan dit project te werken', geeft Van Houwelingen toe, terwijl hij zwaar over het stuur van het busje leunt.

Het is negen uur 's ochtends en Van Houwelingen en Strik zijn op weg naar het Glasbewerkingsbedrijf Brabant in Tilburg, een van de weinige bedrijven in Nederland die zich nog bezighouden met het vervaardigen en restaureren van glas-in-loodramen. Eens in de zoveel tijd gaan ze erheen om te kijken of hun ontwerpen worden uitgevoerd op de manier zoals zíj dat willen.

Lichtbak

In de oude werkplaats op een Tilburgs industrieterrein zijn de gordijnen dicht. Het enige licht komt uit de lichtbakken waarop de ramen liggen. De 'zwangere carrièrevrouw' is terug voor reparatie. In tientallen gekleurde stukjes glas, zonder lood ligt het raam als een puzzel in elkaar. 'Toen het eenmaal in Paradiso was geplaatst, bleken de gebrandschilderde kleuren te licht', legt schilder Anton Kok uit. 'De benen, de kozijnen en deze computer moesten over.'

Kok houdt in de gaten of datgene wat de twee kunstenaars verzinnen ook wel technisch uitvoerbaar is. 'Zonder Anton is dit project niet mogelijk', zegt Strik. Alleen hierom al begint de tijd te dringen. 'Hij gaat bijna met pensioen. Dan hebben we echt een probleem. En er is nog niemand die hem kan opvolgen.' De vriendelijke grijze man - stoffige trui, handwerkershanden - is al 23 jaar in dienst bij het Brabantse glasbedrijf als schilder. De Paradiso-ramen zijn ook een beetje zíjn ramen.

Voor hen op de lichtbak ligt een geplastificeerde computerprint met de afmetingen en de vorm van het nieuwste, vijfde glas-in-loodraam, over het eerste homohuwelijk. Over de foto - gemaakt door Van Houwelingen op het moment dat de twee mannen elkaar het jawoord geven - zijn het raster van ruiten en de loodlijnen ge-photoshopt.

'Die bos bloemen hier is wel mooi', zegt Anton. 'Maar al de ronde vormen van die blaadjes krijg je nooit uit glas gesneden. Op een doorzichtig overlegvel heeft hij getekend welke contouren van de bloemen wel met lood te omleggen zijn. Maar volgens Van Houwelingen en Strik is met deze vereenvoudiging van lijnen het 'barokeffect' weg. 'Die bloemen moet een bombardement van kitsch zijn', houdt Van Houwelingen vol. 'Ja', zegt Anton, 'maar ik denk aan de mensen beneden die het moeten snijden en zetten.'

Bij gewone glas-in-loodramen wordt de voorstelling direct uit verschillende kleuren glas gesneden en in het lood gezet. In het geval van de Paradiso-ramen wordt, nadat een aantal vormen in gekleurd glas zijn uitgesneden, de foto op het glas gezeefdrukt. Soms meermalen om donkere tinten te krijgen. Details die niet kunnen worden uitgesneden worden bijgeschilderd.

De productie van een raam kost ongeveer 25 duizend gulden; dat is vier ton voor zestien ramen. Maar de begroting verandert steeds. Ooit werd door de gemeente Amsterdam 140 duizend, door de Stichting Kunst in de Openbare Ruimte 70 duizend en door het Bouwfonds Nederlandse Gemeenten 20 duizend voor het project vrijgemaakt. Maar inmiddels zijn de prijzen gestegen en wordt de financiering per raam bekeken.

Geluid

Grootste zorg nu is dat de vier ramen die nu klaar zijn, hun vaste plaats achter de bar in de zaal krijgen, en dat ze geen geluid doorlaten. 'Als de buren de ramen zien, gaan ze al klagen. Dat werkt psychologisch zo.' Opdrachtgever Jan Dietvorst gaat er vanuit dat het project in 2005 is afgerond. 'Langer hou ik niet vol. Het is al zo moeilijk om financiers voor dit project te krijgen. En bovendien Berend en Hans willen er ook geen veertig jaar aan werken.'

Haast hebben de twee goede vrienden in de verste verte niet. Juist niet eigenlijk. 'Alle andere projecten die ik doe, moeten snel, snel', zegt Van Houwelingen. 'Dit project heeft een bepaalde traagheid. Dat maakt het juist ook zo bijzonder.'

Het is het eerste project dat Strik en Van Houwelingen samen doen, sinds ze elkaar zestien jaar geleden op de Rijksacademie leerden kennen. En waarschijnlijk ook het laatste. Het bevalt, maar af en toe is het ook wel moeilijk. Juist omdat ze zo 'zwaarbevriend' zijn. Over het raam van Peter Giele hadden ze felle discus-sies.

Strik: 'We waren het helemaal eens over Peter in zijn blote kont met die hamer. Maar ik had in plaats van dat vuur, dat refereert aan het vuur van The Hells Angels op zijn begrafenis, liever een paar enorme protserige gebouwen met een Donald Trump-achtige esthetiek. Ik vond dat het in bredere zin moest gaan over het feit dat iemand ook zonder geld hele mooie dingen kan maken. En dat er zoveel lelijke dingen worden gemaakt alleen maar omdat er geld voor is.'

Van Houwelingen: 'Ik was het daar helemaal niet mee eens. Uiteindelijk is het raam er gekomen zoals ik het in mijn hoofd had. Maar ik had hem bijna op zijn bek getimmerd.'

Toch is het project ook een weerspiegeling van hun vriendschap geworden. 'Dan gaan we weer naar Praag, dan weer naar Schotland. Elk raam op papier is weer een avontuur met Berend.' Strik: 'Misschien komt het wel nooit af. In Barcelona heb je de Sagrada Familia, daar wordt na honderd jaar ook nog steeds aan gebouwd. Dat is toch fantastisch.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden