Nieuwe dam zal honger en conflicten brengen

Een stuwdam in aanbouw in Ethiopië zal enorme gevolgen hebben voor het Turkanameer in Kenia, het grootste woestijnmeer ter wereld. Experts vrezen dat het meer opdroogt.

Een Turkana-vrouw schept water uit een gat in Noord-Kenia. De stuwdam Gilgel Gibe 3 in buurland Ethiopië zal het droge gebied nog meer water onthouden.Beeld afp

Komende zomer gaat het gebeuren. Dan wordt in Ethiopië de omstreden Gilgel Gibe 3 stuwdam in de rivier Omo gesloten. De eerste twee (van tien) turbines zullen gaan draaien en het reservoir zal zich gaan vullen. Hoewel dat nog drie jaar kan duren, zal de dam volgens de Ethiopische overheid na veel vertraging begin volgend jaar geheel operationeel zijn. Critici houden hun hart vast.

'De Gibe 3 dam is een van de destructiefste projecten waarmee we de laatste jaren te maken hebben gehad', zegt directeur Peter Bosshard van de milieu-ngo International Rivers. 'Wij maken ons grote zorgen dat de dam zal leiden tot wijdverbreide ecologische verwoesting, hongersnood en conflicten.'

De stuwdam Gilgel Gibe 3 zal komende zomer in werking treden.Beeld -

Hoge verwachtingen

De Ethiopische overheid heeft grote verwachtingen van het megaproject van 1,8 miljard dollar. De bijna 200 m hoge dam met een capaciteit van 1.870 MW zal de stroomproductie bijna verdubbelen, de energievoorziening stabiliseren en de boomende economie van het land (gemiddelde groei 9 procent) aanjagen. Dankzij de dam zal er het hele jaar door water beschikbaar zijn voor irrigatie. Stroomafwaarts zijn 245.000 ha aan suikerplantages gepland, op land van lokale stammen en in rijke, deels beschermde natuurgebieden.

Het afdammen van de Omo zal enorme gevolgen hebben voor de Lower Omo Valley en bovenal voor het Turkanameer in Noord-Kenia, waarschuwt de Keniaanse hydro-ingenieur Sean Avery.

Het grootste woestijnmeer ter wereld, befaamd om zijn krokodillen, is voor zijn watertoevoer afhankelijk van de Omo. Die toevoer zal drastisch afnemen, vooral door de irrigatieprojecten. Het waterpeil kan 20 m dalen. Het meer zal krimpen en kan uiteenvallen.

Afnemende watertoevoer, wegvallen van hoogwaterpieken en toenemende verzilting zullen verwoestende effecten hebben op het ecosysteem en de visstand in het meer, en in de wijde omtrek het grondwater doen dalen, aldus Avery. Ook zal het regionale klimaat worden aangetast: het Turkanameer werkt nu verkoelend doordat het veel warmte opneemt en water verdampt.

Ramp

Het wordt een ramp in een van de armste regio's van Afrika, zegt Bosshard. Een half miljoen mensen in de Lower Omo Valley en het Turkanabekken leven van marginale landbouw, veeteelt en visserij en zijn daarbij afhankelijk van het water van de Omo en de gezondheid van het Turkanameer. 'Ze leven nooit meer dan één misoogst verwijderd van de schaarste. Minder water kan tot wijdverbreide hongersnood leiden.'

Dat kan resulteren in bloedige conflicten in een regio waar door de oorlogen in Somalië en Zuid-Soedan volop wapens in omloop zijn, zegt Bosshard. Nu al zijn er steeds vaker schermutselingen over water tussen boeren en rondtrekkende veehoeders en over vis tussen Keniaanse en Ethiopische vissers. 'Mensen in de regio zeggen dat er vrede is als er genoeg water is, maar dat schaarste meteen tot oorlog leidt.' Dat wordt versterkt door de komst van vluchtelingen uit Ethiopië: lokale stammen worden daar nu van hun land gegooid.

Hoewel er voor de Gibe 3 dam nooit een milieustudie is gedaan (iedereen nam aan dat de woestijnige regio toch geen ecologische waarde had) waren de sociale en milieurisico's wel de reden dat grote geldschieters, zoals de Europese Investeringsbank en de Afrikaanse Ontwikkelingsbank, zich terugtrokken. Een Chinese bank bleek vier jaar geleden bereid bij te springen. Het leidde tot forse vertraging van de bouw (de dam had al in 2011 klaar moeten zijn).

Volgens Ethiopië, dat nooit de moeite nam zijn buurlanden te consulteren, zijn alle milieuzorgen overdreven. De dam zal de stroom van de Omo alleen maar constanter en betrouwbaarder maken, zei ceo Azeb Asnake van de Ethiopian Electric Power Corporation onlangs. Bovendien zal Ethiopië elk jaar tien dagen lang een kunstmatige 'floodpuls' laten vloeien.

Maar volgens deskundigen is een kunstmatige floodpuls geen vervanging voor de natuurlijke waterpiek waarop het ecosysteem van het Turkanameer is gebaseerd (en die bijvoorbeeld het voortplantingsseizoen van de vissen triggert).

Verdwijnen

Kan de Gibe 3 nog worden gestopt? Dat is nooit een optie geweest, zegt Avery. 'Doen of er magische oplossingen zijn, is zelfbedrog. Het meer is een offerlam. Het zal verdwijnen, zoals de Aralzee, de Dode Zee en het Tsjaad-meer. Dit soort binnenzeeën zijn vergaarbakken aan het eind van de pijplijn. Ze krijgen alle gevolgen van veranderingen stroomopwaarts te verstouwen.'

Wel kunnen verzachtende maatregelen de schade wat beperken, zegt Avery. Je kunt gebieden stroomafwaarts duurzamer gebruiken en zo de gevolgen voor het meer beperken. 'Veehouderij is minder schadelijk dan grote plantages.' Een andere optie is meer water doorlaten. 'Donoren moeten erop aandringen dat er een ecologisch verantwoord flow regime komt', zegt Bosshard.

De grote vraag is waarom Kenia zich niet meer verzet heeft tegen de dam. Een reden is dat niemand in Nairobi zich druk maakt om een afgelegen woestijn waar inheemse stammen wonen. Een andere is dat Kenia stroom wil afnemen van de dam. Afspraken daarover zijn lang geleden gemaakt. Niet toevallig wordt met geld van de Wereldbank net een 1.045 km lange hoogspanningslijn aangelegd van Ethiopië naar het Keniaanse hoofdnet.

Stroomexporteur

De Gilgel Gibe 3, de derde dam in de Omo, is niet de enige die Ethiopië in de pijplijn heeft. In de Blauwe Nijl is de Grand Renaissance in aanbouw, een dam van 6.000 MW, wat al heeft geleid tot onrust in en aanvaringen met Egypte. In totaal steekt Ethiopië met haar donoren in 20 jaar meer dan 12 miljard dollar in dammen. Het land wil de grootste stroomexporteur van Afrika worden. Tegelijk hoopt het de groei van de eigen industrie en landbouw aan te jagen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden