Nieuwe columniste recyclet oude column

Ombudsvrouw

De ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak.

Beeld Eva Hoeke

Eva Hoeke wilde de beste column over samenwonen schrijven, alleen had ze die al voor Het Parool gemaakt.

'Allereerst was daar de verhuizing', schreef Eva Hoeke in haar allereerste column in het Volkskrant Magazine, 'een drama in zeven bed rijven aangezien De Man niets kan weggooien en ik derhalve niet alleen tachtigduizend dozen met tijdschriften, kranten en knipsels naar boven stond te sjouwen, maar ook een kapotte stoel, drie printers én de kampeerspullen van zijn ex, wat de druppel was, want als ik ergens een hekel aan heb, is het wel aan kamperen.'

Een Volkskrantredactrice die de column vrijdagavond - daags voor publicatie - las, bekroop een déjà-vu-gevoel. Had ze dit niet eerder gelezen? Even googelen, en ja hoor. Vrijwel dezelfde passage stond op 20 juli 2014 in Het Parool, waar Hoeke toen nog columniste was: 'Het begon al met de verhuizing, een drama in tien bedrijven aangezien De Man niets weg kan gooien, en ik derhalve niet alleen tien miljoen dozen met tijdschriften, kranten en boeken naar boven liep te sjouwen, maar ook een kapotte stoel, drie printers, acht zogenaamde 'paniekdozen' met vuile vaat en schone kleren (De Man: 'Ik moest wel, de verhuiswagen was al onderweg'), én de kampeerspullen van zijn ex, wat de druppel was, want als ik ergens een hekel aan heb, is het wel aan kamperen.'

Ook andere zinnen - ongeveer eenderde van de column - waren bijna of helemaal identiek aan de column in de Amsterdamse krant. De redactrice deelde haar onbehagen met de aanwezige leidinggevenden, maar die stonden met de rug tegen de muur. Het magazine was allang gedrukt en onderweg naar de distributeurs. De volgende dag werd het 'zelfplagiaat' ook buiten de redactie opgemerkt. Een lezer mailde droogjes dat hij de 'nieuwe' column maanden eerder al in Het Parool had gelezen. Onder journalisten werd het warempel een relletje ('Sorry, dit kan gewoon niet').

Begrijpelijk. Wie als columnist mag debuteren in het Volkskrant Magazine - in het genre 'persoonlijk leven' wel zo'n beetje het hoogst haalbare - staat nou eenmaal volop in de schijnwerpers van vakgenoten. En van andere lezers, die zich verheugen op iets nieuws of juist balen dat ze afscheid moesten nemen van de vorige columnist. De eerste kennismaking is cruciaal: klikt het? Wordt de nieuwe column onderdeel van het weekendritueel? In die eerste aflevering moet de nieuwe columnist het allerbeste van zichzelf laten zien.

Dat blijkt hier de crux van het probleem te zijn. Dat beste verhaal hád Hoeke al geschreven voor Het Parool - en deels in haar blog voor Marie Claire, waar het samenwonen met 'De Man' (zo noemt ze haar 11 jaar oudere vriend) ook opduikt. Haar Paroolcolumns over het samenwonen waren voor de Volkskrant reden haar te vragen. Voor de aftrap wilde ze zichzelf en De Man één keer goed neerzetten. 'Daar horen bepaalde verhalen en grappen bij', vertelt Hoeke. 'Ik heb geprobeerd ze anders te formuleren, maar daar werden ze niet beter van.' Daarop besloot ze het beste - en dus hetzelfde - materiaal te gebruiken. Ze mailde een eindredacteur van het magazine dat ze teruggreep op eerdere voorbeelden uit Het Parool. 'Geen probleem', reageerde hij. Het kwam in de verste verte niet bij hem op dat Hoeke dat letterlijk kon bedoelen.

Hoeke voelde zich evenwel gesterkt door zijn antwoord. Ze zag geen enkel kwaad in het hergebruik. 'Het zijn mijn grappen, ze komen uit mijn hoofd, mijn pen.' Ze deed het ook niet stiekem, zegt ze. Haar Paroolcolumn staat gratis online, ze ging er heus niet van uit dat niemand het zou opvallen. Ze had alleen nooit gedacht dat anderen erover zouden kunnen vallen. 'Ik benadeel er niemand mee.'

Natuurlijk is het recyclen van eigen materiaal lang niet zo ernstig als het plagiëren van andermans werk, maar onschuldig is het niet. Wanneer een auteur zichzelf citeert zonder dit kenbaar te maken, roept dat vragen op over diens professionaliteit en integriteit. Kijk maar hoe hard hoogleraar Peter Nijkamp in de media werd aangepakt toen hij werd verdacht van zelfplagiaat (deze week werd zijn naam gezuiverd).

Nu komt het vaker voor dat een journalist een passage van zichzelf in een nieuwsbericht hergebruikt, maar meestal betreft dit een gortdroge opsomming van feiten. Er komt geen oorspronkelijk idee of literair stijlfiguur aan te pas. Bij een columnist heeft zelfplagiaat de schijn van creatieve armoede en luiheid. Daar zit geen opdrachtgever op te wachten. Die wil zijn lezers een origineel verhaal opdienen. Een lezer die een opgewarmde kliek krijgt voorgeschoteld, voelt zich terecht bekocht. Door de auteur én de krant.

Neemt niet weg dat behoorlijk wat freelancejournalisten dezelfde gebeurtenis in verschillende media uitventen. 'Move the product', noemde Martin Bril dat, die er een meester in bleek te zijn. Dat hoeft op zich niet erg te zijn, mits het uitgangspunt van het verhaal telkens anders is en de scènes op heel andere wijze worden beschreven. Zoals het boek Stijloefeningen (vertaald door Rudy Kousbroek) leert: een verhaal kan op 99 verschillende manieren worden verteld.

Dat doen andere Volkskrantcolumnisten ook wel, zegt de hoofdredacteur. 'Een déjà vu bij de lezer mag het nooit opwekken. In dit geval gebeurt dat wel, met woordelijk dezelfde passages en de grote kans op overlap tussen lezers van Het Parool en de Volkskrant.' Toch oordeelt hij mild over het kopieer-en-plakwerk. 'We vinden haar een geweldige schrijfster. Het was een stomme vergissing. Maar wel geboren uit serieuze overwegingen, niet uit gemakzucht. Ze wilde iets goeds neerzetten.'

Hoeke vindt het vreselijk dat ze de krant in verlegenheid heeft gebracht en zal het niet weer doen. 'Voortaan is alles nieuw', zegt ze. Nou ja, bijna alles. Vandaag verschijnt 'de preitaart', ooit prominent aanwezig in een Paroolcolumn, ook ten tonele in het magazine, zij het als bijzaak. De preitaart is nou eenmaal het standaardgerecht dat zij en 'De Man' hun gasten serveren. 'Ik kan niet doen alsof ik opeens een heel ander persoon ben', zegt Hoeke, in de wetenschap dat haar column nu onder het vergrootglas ligt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.