Nieuwe beloften, enorme uitdagingen

Obama krijgt zijn gehoopte 'four more years', maar hoe vult hij ze? De uitdagingen die er voor hem liggen zijn misschien nog wel groter dan bij het begin van zijn eerste termijn. Bescheiden voordeel: de Amerikanen weten inmiddels dat Obama de Messias niet is.

Bereikt Obama nog net op tijd een akkoord?


Hoe lang redt Obamacare het nog?


Het is vaker gebeurd dat Amerikaanse presidenten in hun tweede termijn uitwijken naar de buitenlandse politiek. Murw gebeukt door de binnenlandse gevechten met de dwarsliggers van het Congres, zoeken ze respect en glorie overzee. Michelle Obama heeft nooit onder stoelen en banken gestoken hoe zij en haar man genoten van de egards waarmee ze behandeld werden door de Noren van het Nobelprijscomité, die de president in zijn eerste jaar een beetje voorbarig de vredesprijs gaven.


De prijs werd Obama al toegekend nog voordat hij op de kaart van de stad Washington had kunnen opzoeken in welke straat het ministerie van Buitenlandse Zaken ligt. Maar nu is hij bijna vier jaar verder en kan hij alsnog een poging doen de prijs met terugwerkende kracht echt te verdienen. Misschien wil hij wel de enige winnaar worden die de prijs twee keer heeft gekregen.


Een probleem is dat hij inmiddels wat vuil aan zijn handen heeft. Als een Romeins keizer geeft hij herhaaldelijk zijn persoonlijke goedkeuring aan het liquideren van verdachte terroristen door drones, onbemande vliegtuigjes. Zelf heeft hij daar geen problemen mee: bij de uitreiking van de Nobelprijs legde hij met veel filosofische finesse het begrip 'gerechtvaardigde oorlog' uit. Ook wil hij nog weleens de geschriften van een christelijk denker als Thomas van Aquino erop naslaan voor hij de trekker laat overhalen.


Het kan de Noren kopschuw hebben gemaakt. Veel zal afhangen van zijn oplossing van het conflict met Iran. Weet hij door sancties en diplomatieke druk dit land van een kernwapen af te houden, dan heeft hij zijn Nobelprijs alsnog gelegitimeerd.


Ook zou hij eindelijk serieus werk kunnen maken van vrede tussen Israël en de Palestijnen. Daar heeft hij tot nu toe niets aan gedaan. Hij zou niet de eerste president zijn die in zijn tweede termijn een mooie gelegenheid ziet om met dit hete hangijzer te werken aan een eervolle vermelding in de geschiedenisboeken.


Gaat Obama nu zijn Nobelprijs waarmaken?


Met de herverkiezing van president Obama is een directe bedreiging voor zijn historische hervorming van de gezondheidszorg weggevallen. Zijn Republikeinse uitdager Mitt Romney had gezegd dat hij de wet op dag één van zijn presidentschap ongedaan zou hebben gemaakt. Dat gevaar is nu geweken - misschien wel het belangrijkste tastbare gevolg van de verkiezingen van dinsdag.


Het is de tweede ontsnapping dit jaar voor de Affordable Care Act. In juni besliste het Hooggerechtshof met de kleinst mogelijke meerderheid dat de hervorming in overeenstemming was met de grondwet. Rechts was naar de rechter gestapt, onder meer uit verzet tegen het zogeheten individuele mandaat: de plicht van burgers om zich tegen ziektekosten te verzekeren. Met die verplichting overschrijdt de federale overheid haar bevoegdheden en wordt de individuele vrijheid geschonden, luidde de klacht. Het Hof liet de wet echter intact, mede doordat de conservatieve opperrechter John Roberts zich onverwacht aansloot bij zijn progressieve collega's.


De hervorming maakt een eind aan het feit dat miljoenen Amerikanen onverzekerd waren, een situatie waarmee het rijkste land ter wereld zich negatief onderscheidde. Door de verzekerplicht neemt het aantal verzekerden aanzienlijk toe, zodat er genoeg geld is om ook 32 miljoen onverzekerden een polis te geven. Ook mensen met een ziektegeschiedenis of met een limiet aan het verzekerde bedrag zijn voortaan verzekerd.


Maar de politieke strijd over dit dossier is nog niet voorbij. De president zei in zijn overwinningsspeech te verwachten dat de Republikeinen blijven proberen de wet ingetrokken te krijgen. Het Huis van Afgevaardigden, waarin zij de meerderheid houden, besloot in juli de wet te schrappen. Dat voorstel maakt verder geen kans, omdat de Senaat in meerderheid Democratisch blijft.


Daarmee is de wet niet uit de gevarenzone. Republikeinse gouverneurs zijn van plan essentiële wetsonderdelen die op het niveau van de staten moeten worden ingevuld, aan te vechten.


Van deze vraag is de urgentie moeilijk te overschatten. Als president Obama niet vóór begin januari een begrotingsovereenkomst bereikt met de conservatieve meerderheid in het Huis van Afgevaardigden, dreigen automatisch diepe bezuinigingen en flinke belastingverhogingen. Een nieuwe recessie is in dat geval goed mogelijk.


De dreiging van zo'n 'fiscal cliff' was gisteren in de VS het gesprek van de dag. Dit jaar lopen de 'Bush tax cuts' af. Niemand wil al die lagere belastingtarieven afschaffen - ook Obama niet. Want het zou betekenen dat alle mogelijke heffingen voor de middenklasse omhoog schieten.


Obama eist wel een belastingverhoging voor de hoogste inkomens om het gapende begrotingstekort te dempen: een kernpunt in zijn verkiezingscampagne. De Republikeinen hebben hier grote moeite mee.


Obama zegt naar consensus te streven, maar is tevens bereid om een 'lijn in het zand' te trekken. Met een veto zou hij elk tegenplan van de rechtse oppositie kunnen treffen, als deze hogere toptarieven tegenhoudt. Dan dreigt eenzelfde hoogoplopende ruzie als rond de maximale staatschuld vorig jaar. Zonder tijdig nieuw plan, gloort de 'afgrond' van enorme bezuinigingen en nieuwe belastingen.


Er is een oplossing voor dit dilemma. Obama heeft nooit een omvattend en overtuigende aanpak gepresenteerd van staatschuld en begrotingstekort. Door enkele bezuinigingseisen van de conservatieven nu te aanvaarden, zou hij met hen een stap naar 'begrotingsgezondheid' zetten. En de Republikeinen zouden hun rigide verzet tegen elke vorm van lastenverzwaring kunnen opgeven.


Is zo'n vorm van coöperatie realistisch? Obama en de rechtse Huis-leider John Boehher spreken zalvende taal. Richard Daley, oud-adviseur van Obama, zegt dat het niet anders kan: 'Een deal over financiële gezondheid op de lange termijn is essentieel om de economie beter te maken.'


Chris Van Hollen, toonaangevend Democraat in de senaat, waarschuwt: 'De Republikeinen moeten kiezen. Als ze de afgrond in willen, krijgen mensen als Mitt Romney een belastingbonus; niemand anders.'


De Amerikaanse politiek is nooit een Mekka van vriendschappelijk overleg geweest. Hevige 'partijdigheid' regeert al sinds de begindagen van de republiek.


Toch klagen politici en kiezers juist de laatste jaren over de polarisatie en ruziesfeer in Washington. Kandidaat Obama ging in 2008 zo ver dat hij beloofde rust en vrede naar de hoofdstad te brengen.


Zoals te verwachten viel, lukte dat niet. Groot bleef het wederzijdse wantrouwen tussen de partijen. Zeker het afgelopen verkiezingsjaar kregen het 'linkse' Witte Huis en het 'rechtse' Huis van Afgevaardigden vrijwel niets gedaan.


Toch is er winst geboekt. De belangrijkste opponent van Obama is de stille, conservatieve voorzitter van het Hooggerechtshof, John Roberts. Tussen de twee leeftijdsgenoten valt geen spoor van vriendschap te bekennen; ze staan diametraal tegenover elkaar en laten dat bij vlagen merken.


Het was dan ook opvallend toen een meerderheid van het Hof - de hoogste beroepsinstantie - dit jaar de omstreden zorgwet van Obama integraal goedkeurde. Die mammoetwet spleet land en politiek. Toen opperrechter Roberts er persoonlijk zijn zegen aan gaf, werd dat geïnterpreteerd als uitgestoken hand naar Obama; een poging om de rust in Washington en het land te herstellen.


Roberts had daar overigens wel reden toe. Een van de belangrijkste beslissingen die een president neemt, is zijn bnoeming van een opperrechter. Een president regeert maximaal acht jaar; een rechter zit er voor het leven en blijft dus invloed uitoefenen op de koers van het land.


Obama heeft al twee rechters aangewezen en zal vermoedelijk nog twee progressieve juristen kunnen aanwijzen. Het Hof is de ultieme arbiter. Wijze besluitvorming valt of staat met samenwerking tussen rechters met fundamenteel verschillende opvattingen.


Overigens benadrukte Obama gisteren in zijn overwinningsspeech dat het partijdige, soms felle debat ook weer niet zo heel erg is. 'De ruzies die we hebben', zei hij, 'zijn een indicatie van onze democratische vrijheid.'


Kan Obama iets doen aan polarisatie?


Herverkiezing Obama


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden