'Nieuwe bedrijven bieden meer gemak en vergroten je keuzemogelijkheden'

Nog voor zijn termijn afloopt stapt Chris Fonteijn op als de baas van de Autoriteit Consument & Markt, die dit jaar haar eerste lustrum beleeft. Er klinkt lof en kritiek. Fonteijn: ‘Ik zou het soms ook allemaal wel wat sneller willen hebben.’ 

DEN HAAG - Chris Fonteijn (ACM) in zijn kantoor in Den Haag. FREEK VAN DEN BERGH

Chris Fonteijn (63) stapt op om door te kunnen gaan. De bestuursvoorzitter van de Autoriteit Consument en Markt (ACM) vertrekt twee jaar voor zijn termijn afloopt en zo’n vier jaar voor zijn pensioen. ‘Dat laatste lonkt absoluut niet. Ik zeg wel eens gekscherend: ik begin nét. Ik wil nog een tijdje flink doorwerken, zeker tot mijn zeventigste. Als ik wacht tot ik 65, 66 ben wordt dat steeds ingewikkelder.’

De afgelopen vijf jaar was Fonteijn het boegbeeld én de kop van jut van de ACM, een toezichthoudende instantie waarin in 2013 drie ‘waakhonden’ opgingen die opkomen voor het belang van de consument. Dat waren de Nederlandse Mededingingsautoriteit (kartelbestrijder), de Opta (toezicht op de telecommarkt) en de Consumentenautoriteit (een ehbo voor de consument). Fonteijn leidde acht jaar de Opta en drie jaar de NMa.

Deze ménage à trois beloofde een behoorlijke kluif te worden. ‘We moesten drie ongelijksoortige organisaties tot een geheel smeden. De NMa en de Opta hebben een typisch juridische inslag. Ze zijn gewend om grondig te werken, met complexe en lange procedures. Bij de Consumentenautoriteit ging het om praktische problemen en konden ze zaken veel sneller en compacter aanpakken.’ Op de fusie kijkt Fonteijn tevreden terug: ‘De drie organisaties hebben elkaar versterkt.’

2017, achteraf bekeken Fonteijns laatste volle jaar, werd een jaar van pieken en dalen. De ACM legde de hoogste boete ooit op, aan de NS. Bijna 41 miljoen euro, omdat het spoorwegbedrijf in de strijd om de aanbesteding van het openbaar vervoer in Limburg met verboden middelen de concurrentie een loer draaide.

Dat was in juni. Een maand later volgde een domper. De Autoriteit haalde bakzeil in een zaak tegen 78 handelaren op executieveilingen. Daar worden bij opbod de woningen verkocht van mensen die hun hypotheek niet meer kunnen betalen. De handelaren zouden handjeklap hebben gespeeld om de prijzen zo laag mogelijk te houden, om de panden vervolgens op besloten veilingen weer met winst door te verkopen.

Bewijzen voor georganiseerde boze opzet waren er niet, oordeelde het College van Beroep voor het Bedrijfsleven. En de Autoriteit deed er veel te lang over – acht jaar – om de zaak rond te krijgen. De zes miljoen euro aan boetes werden geschrapt. De ACM was zelf eerder al deels teruggekrabbeld: hij had aanvankelijk 500 verdachte handelaren in zijn vizier. Kartelbestrijding, met zijn zware bewijslast, is het moeilijkste deel van het werk van ACM, vindt Fonteijn.

Deze zaak bevestigt de kritiek die vaker klinkt: de ACM is te traag en trekt een te grote broek aan.

‘Die uitspraak van het college heeft hier in huis veel losgemaakt. Iedereen, ook de buitenwacht, vond dat we echt te maken hadden met een misstand. Het ging al om mensen die hun huis gedwongen moeten afstaan en die dan ook nog eens geflest worden op een veiling.

We hebben de zaak intern intensief geëvalueerd. Ik ben er nog steeds van overtuigd dat we het gelijk aan onze zijde hadden. Maar misschien hebben we boel wel te groot en meeslepend gemaakt. Het duurde inderdaad lang. Misschien hadden kleine, chirurgische ingrepen beter uitgepakt. Een andere les die we hieruit hebben getrokken: je kunt nooit volledig voorspellen hoe een rechter oordeelt.

Het lijkt wel of het altijd loont om in beroep te gaan tegen een uitspraak van de ACM.

‘Besluiten die we nemen om de telecom- of de energiemarkt te reguleren blijven bij de rechter meestal wel overeind. Boetes die we uitdelen ook: vaak wordt wel de hoogte ervan aangepast. De zaak rond de executieveilingen was een uitzondering. Er ging een streep door onze juridische kwalificaties. Dat deed pijn. Toch is er ook een gunstig neveneffect. Bij de gedwongen verkoop van huizen worden niet meer op grote schaal onderlinge afspraken gemaakt.’

De ACM wordt wel omschreven ‘als de lege stoel in de bestuurskamer’. Zijn de mores écht veranderd?

‘Bedrijven hebben een beter besef van wat de regels zijn en hoe ze zich daaraan moeten houden. We doen veel onderzoek en zien dat het vaker goed dan fout gaat. Ik geloof oprecht dat we in Nederland een cultuur hebben van “we moeten fair zakendoen”. Advocaten vertellen hun klanten waar de grens ligt, niet hoever je die kunt overschrijden zonder tegen de lamp te lopen.

Je zou ook cynisch kunnen denken dat bedrijven beter zijn geworden in het verborgen houden van hun onderlinge prijsafspraken. We vinden niet meer zo snel een ‘smoking gun’, de duidelijke aanwijzing dat er iets niet in de haak is. De waarheid zit waarschijnlijk in het midden, maar de wijzer slaat uit naar de positieve kant.’

Over kritiek van ondernemers heeft u wel eens gezegd: bedrijven moeten niet zo mekkeren.

‘Ik vind de kritiek uit het bedrijfsleven dat we te streng zijn flauwekul. Een goed functionerende, geloofwaardige toezichthouder is juist goed voor het bedrijfsleven. De overgrote meerderheid leeft de wet wel netjes na. Iemand die een kartel nodig heeft is in mijn ogen geen goede ondernemer.

Wat ik wel begrijp is de roep uit de samenleving om snellere besluiten. Helemaal nu de samenleving in zo hoog tempo digitaliseert. Het kan sneller, maar dan heb je altijd nog een rechter die er eens goed voor gaat zitten. Daar hebben we geen invloed op. Misschien moeten we eens nagaan of de huidige opzet van het toezicht nog wel past bij deze snel veranderende wereld.

Kartelbestrijding in de leesmappensector of de betonmortelbranche – is dat niet al te klein bier. Wat schieten we daarmee op?

‘Je moet prijsafspraken en het onderling verdelen van markten altijd aanpakken. Je moet laten zien dat je niet alleen achter de grote jongens aan gaat. Want daardoor beseft iedereen dat er regels zijn. Toen we de havensector indoken, hielden we voorlichtingsbijeenkomsten in de havens van Rotterdam en Amsterdam en stuitten we in eigen onderzoek ook op mogelijke kartels, zoals bij de slepers. Daaruit bleek dat er weinig kennis is over wat en wel niet mag volgens de mededingingswet. Afspraken waren historisch zo gegroeid, niemand die daar langer over nadacht.

Pak liever AirBNB aan, luidt de kritiek, of Booking.com of Uber.

‘Dat is appels met peren vergelijken. Wij kijken naar kartels. Deze bedrijven zijn wel machtig, maar ze hebben geen monopolie. En is er misbruik van marktmacht? Als consument heb je alternatieven. Uber is misschien niet fair tegenover gewone taxibedrijven, maar de consument is er ook op vooruitgegaan. Deze nieuwe bedrijven bieden meer gemak, vergroten je keuzemogelijkheden, concurreren op prijs en ze zijn transparanter: je kunt beter zien waarvoor je betaalt.

Natuurlijk is er wel de kwestie van de privacy. Wat doen deze techbedrijven met je data? Wat als hun apps de prijzen gaan afstemmen op je inkomen? Wat als hun algoritmen onderling prijsafspraken gaan maken?

De man van 1 miljard

Geen overheidsinstantie die zo ‘rendeert’ als de Autoriteit Consument & Markt (ACM) onder Chris Fonteijn. Volgens het onlangs verschenen jaarverslag over 2017 brachten boetes ruim 70 miljoen euro in het laatje. Aan bijdragen die marktorganisaties moeten betalen en vergunningen werd nog eens ruim 17 miljoen verdiend. Daar stonden dik 69 miljoen aan uitgaven tegenover. Maar de maatschappelijke baten zijn nóg hoger. De consument hield vorig jaar 290 miljoen in zijn portemonnee door besluiten die de ACM in 2017 heeft genomen, en 740 miljoen euro dankzij maatregelen uit de twee jaar daarvoor, zoals verlaging van de tarieven voor mobiel internetten in het buitenland. Dat maakt Fonteijn tot ‘de man van 1 miljard’.

CV

Chris Fonteijn
4 maart 1955 geboren in Den Haag
1973-1978 studie rechtsgeleerdheid (Leiden)
1978-1980 militaire dienstplicht – ondervrager Russisch MIVD
1980-2005 advocaat bij NautaDutilh
2005-2013 collegevoorzitter OPTA
2008- 2013 bestuur EU-toezichthouder BEREC
2008 – 2013 bestuur International Regulators Group (IRG)
2011 - 2013 Bestuursvoorzitter NMa
2013 – 2018 bestuursvoorzitter ACM
Fonteijn is getrouwd en heeft vier kinderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden