Nieuw taaltoerisme

Gewas dat is 'geteeld of gegroeid op pas ontgonnen land' heet volgens Van Dale nieuwlands. Nieuwlands is ook de naam die Frank Jansen en Hubert Roza geven aan het nieuwste Nederlands: de woorden die nog niet in Van Dale staan....

Pas ontgonnen terreinen waarop de woorden welig tieren, zijn die van de criminaliteitsbestrijding: inkijkoperatie, kliklijn, elektronisch huisarrest, en het Internet: netsurfer, cybersex, digibeet (iedereen die niet met computers kan omgaan). De luierreclame leverde oefenbroekjes en lekrandjes, Jomanda verrijkte het Nederlands met instralen en healing.

Opvallend 'produktief' (zoals taalkundigen dat noemen) zijn samenstellingen die beginnen met zorg-, waaronder zorgpas (chipkaart met medische gegevens) en zorgvader (vader die zijn kinderen opvoedt). Nog produktiever is -toerisme: er is afval-, bijstands-, cultuur-, inspraak-, medisch, orgaan-, rijbewijs- en voortplantingstoerisme.

Sommige woorden in Nieuwlands hadden Jansen en Roza al geruime tijd voor 1993 kunnen spotten. Cyberpunk kenden sf-fans in de jaren tachtig al als een literaire stroming en ook de Oslo-confrontatie was al eerder in het nieuws. Deze identificatiemethode, waarbij een getuige de verdachte moet aanwijzen in een rij , werd voor het eerst gebruikt bij een moordzaak in Oslo aan het begin deze eeuw.

Nieuwlands is een supplementje op Van Dale voor wie niet wil wachten op de volgende editie van de Dikke. En voor wie echt geen enkel woord wil missen, want Jansen en Roza tekenen veel eendagsvliegen op, zoals handopleg-expres (de speciale trein van Jomanda), een gelegenheidswoord van het soort dat iedereen van tijd tot tijd bedenkt. Soms zijn die creatief, maar uit de aard der zaak beperkt bruikbaar, zoals de aanduiding voor de blank-zwarte tweelingbroertjes die ter wereld kwamen door een fout bij de ivf-behandeling: de Duo Penotti-tweeling.

Jansen en Roza wagen zich ook aan een voorspelling door woorden die zij een redelijke overlevingskans toedenken, van een asterisk te voorzien. Behalve de duurzaamheid van het benoemde verschijnsel lijkt ook de klank van het woord daarbij een factor van belang. Chipknip voor chip card of smart card, bekt gewoon lekkerder dan slimpasje. Veelbelovend is ook plastax: 'gemeentebelasting op consumpties in café's om het reinigen van de door urineren vervuilde openbare weg te bekostigen.'

Een enkele keer spreken de auteurs ook een waardeoordeel uit. Over de anti-wurgdas (ook: anti-agressiedas), de das voor NS-personeel, die losschiet als een kwade treinreiziger eraan rukt: 'Anti-wurgdas verdient als nauwkeuriger vorm de voorkeur. Het kledingstuk gaat immers wel het wurgen tegen, maar niet de agressie.'

Frank Jansen en Hubert Roza: Nieuwlands - De jongste taalaanwinsten.

De Arbeiderspers; ¿ 19,90.

ISBN 90 295 2318 2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden