Nieuw Midden

Al wekenlang wordt het CDA achtervolgd door gezanik over zijn 'sociale gezicht'. Dat zouden de christen-democraten plotseling hebben verloren, door hun keuze voor de VVD en de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid....

Het gehamer op het 'sociale gezicht' van het CDA vloeit voort uit het misverstand dat confessionelen altijd blindelings het schild der zwakken zijn geweest. Zeker, confessionele partijen waren een drijvende kracht achter de op- en uitbouw van de sociale zekerheid. En toen de zaken ontspoorden ontbrak het ook confessionelen inderdaad aan de vereiste doortastendheid. Maar in laatste instantie voerden zij toch ook steeds ingrijpende correcties van de verzorgingsstaat door.

Als er bij het CDA al sprake is van zoiets onsmakelijks als een 'sociaal gezicht' (er dringt zich bij die kreet aan het geestesoog een droeve, kwijlerige hondenkop op), dan is de allesoverheersende trek: solidariteit, maar niet ten koste van de economie. Je zou het ook 'sterk en sociaal' kunnen noemen. Dat evenwicht wordt al sinds mensenheugenis bewaakt door lieden afkomstig uit de christelijk-sociale (vak)beweging, van Roolvink tot De Graaf, van De Koning tot De Geus.

Ook D66 moet het in de media ontgelden. De zonde van de Democraten, aldus het vernietigende requisitoir, is dat zij zichzelf verloochenen, door een uitgesproken rechts kabinet aan een meerderheid te helpen. Daardoor verliet D66 onverwacht het linkse kamp, waarvan het een vast onderdeel was. Deze voorstelling van zaken strookt evenwel niet met de historische feiten, ook al heeft oprichter en voormalig leider Hans van Mierlo zijn partij sinds de jaren zeventig altijd als links geafficheerd.

D66 was en is, net als het CDA, in veel opzichten een middenpartij. Haar bestaansrecht ontlenen de Democraten deels aan de ontkenning van de links-rechtstegenstelling. Juist daarom stond 'hardcore' links altijd argwanend tegenover D66. Het feit van haar oprichting maakte D66 en haar jasje-dasje-aanhang in progressieve ogen eigenlijk al fundamenteel onbetrouwbaar.

Maar in de praktijk kon links (lees: de PvdA) redelijk overweg met een meegaand D66, zolang die partij tenminste haar plaats wist. Evengoed werd het ideaal van een Progressieve Volkspartij, waar begin jaren zeventig ook D66 in had moeten opgaan, zonder plichtplegingen opgeblazen, zodra dat de PvdA beter uitkwam.

Toen D66 in 1982, na de mislukking van het kabinet-Van Agt/Den Uyl, Van Agt nog even in het zadel hield, was het linkse huis te klein. Eind jaren tachtig liet de PvdA het getalsmatig overbodige D66 weer zonder pardon buiten het kabinet-Lubbers/Kok. Een eigen wil is de Democraten nooit vergund geweest.

Ter rechterzijde hield men er van oudsher vergelijkbare opvattingen op na. In de jaren van Den Uyl, toen D66 in diens 'progressieve' kabinet zat, sarde de jeugdige oppositieleider Hans Wiegel D66 door de partij steevast voor 'bijwagen' van de PvdA uit te maken. Confessionelen wantrouwden op hun beurt het pragmatisme van D66 - in hun ogen beginselloosheid -, haar moderniteit en secularisme, de immateriële waarden waarvoor D66 stond. Zo anti-confessioneel als D66 was, zo anti-D66 waren de confessionelen.

En dat zit nu samen in Balkenende II - de een zonder sociaal gezicht, de ander z'n ziel verkocht. Kan dat wel goed gaan? Het antwoord is: ja. CDA en D66 hebben veel meer gemeen dan de media suggereren. Allebei zijn het middenpartijen; allebei worden zij door hun tegenstanders als au fond apolitiek gezien; allebei relativeren zij de tegenstelling tussen arbeid en kapitaal, die voor links juist het uitgangspunt voor partijvorming was; allebei staan ze ook voor een riskante 'verantwoordingsethiek', die in de politiek doorslaggevende betekenis toekent aan concrete resultaten, en niet voor een veilige - maar gratuite - 'gezindheidsethiek', die steeds meer het handelsmerk van links dreigt te worden.

Misschien leggen CDA en D66 gaandeweg wel samen de grondslag voor een weerbaar en zelfbewust Nieuw Midden. Er is sinds 1966 veel gebeurd en er is intussen meer dat hen bindt dan scheidt. De immateriële kwesties - vroeger de grote splijtzwam - zijn onder Paars geregeld en het CDA maakt geen aanstalten daarop terug te willen komen. Het CDA had bovendien al enige tijd de deur naar staatkundige hervormingen op een kier staan. Anderzijds is het gladde anti-confessionalisme van D66 geluwd. Het 'CDA zonder C' beseft dat geloof als grondslag voor partijvorming niet volautomatisch verdwijnt.

De belangrijkste politieke opgave voor Nieuw Midden is: een krachtige, werkzame economie paren aan een betaalbaar en activerend sociaal stelsel. Dan zal een aanzienlijk deel van de vele miljarden die nu nog in de sociale zekerheid omgaan, ingezet kunnen worden voor het (niet per se collectief) financieren van levenskrachtige, trotse instituties op het gebied van kunsten en wetenschappen, onderzoek, gezondheidszorg, vervoer en veiligheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden