Nieuw kabinet, red de verpleeghuiszorg

De formatie biedt een kans op gezondverstandoplossingen voor slepen de problemen. Wat mag straks niet ontbreken in het regeerakkoord? Vandaag: red de verpleeghuiszorg.

Een bejaarde vrouw in een verzorgingshuis.Beeld anp

Het nieuwe kabinet krijgt een opgelegde kans een nationaal schuldgevoel weg te poetsen. Dat gaat over de bewoners van verpleeghuizen, vooral 80-plussers, die 24 uur per dag zorg nodig hebben.

Dat schuldgevoel is bekend bij iedereen die ooit een bekende of familielid in een verpleeghuis heeft bezocht. De schrik om de ontluisterende aftakeling en het gevoel iemand in eenzaamheid achter te laten, vechten om voorrang.

Nationaal schuldgevoel

Wie iemand in een verpleeghuis kent, is zeer betrokken, bij de bekende en bij de zorg. Dat verandert na het sterven. De betrokkenheid en herinnering vervagen, het schuldgevoel wordt met de tijd opgeborgen. Maar elke keer dat de verpleegzorg in het nieuws is, steken schuldgevoel en herinnering weer de kop op. Zo is de verpleegzorg tot een nationaal schuldgevoel geworden.

Pyjamadagen, plascontracten, extra betalen voor eigen wasgoed of fruit, urine die langs de enkels loopt - de afgelopen vijftien jaar komen dergelijke berichten periodiek in het nieuws. Het gaat om incidenten, maar ze lijken illustratief voor de hele verpleeghuiszorg.

Dat beeld lijkt te worden bevestigd door de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ), die toezicht houdt op de verpleeghuizen. Vorig jaar spijkerde de IGZ ruim honderd verpleeghuizen aan de schandpaal omdat de zorg er onder de maat was.

Dat is een enorm aantal, met een veelvoud aan bewoners. Maar er zijn volgens de brancheorganisatie Actiz 341 organisaties die verpleeghuiszorg aanbieden op liefst 2.057 locaties. Het zijn geen overheidsinstellingen, maar stichtingen en enkele particuliere tehuizen.

De stichtingen zijn een erfenis van het verleden toen kerken en humanisten ieder hun eigen zorg regelden voor hun achterban. Sinds 1968 financiert de overheid deze zorg, eerst via de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten en sinds 2015 via de Wet langdurige zorg. De overheid kan daardoor wel eisen stellen, maar heeft geen greep op de stichtingen.

Let wel, de sector is enorm in beweging. De afgelopen decennia waren er duizenden bejaardenhuizen die later verzorgingshuizen gingen heten. In de jaren vijftig, zestig en zeventig was dat ook een oplossing voor de woningnood. Ouderen verhuisden zodra het kon naar zo'n bejaardenhuis waar een appartement was met sanitaire voorzieningen - douche, wc - die in verkrottende afbraakbuurten ontbrak. Tussen verzorgings- en verpleeghuizen was een vage grens omdat bewoners van verzorgingshuizen op latere leeftijd in aanmerking kwamen voor verpleeghuiszorg.

Beeld Margo Vlamings
Verpleegkundig personeel helpt een bejaarde vrouw in een rolstoel.Beeld anp

De omslag

De omslag kwam met het stijgen van de welvaart in de jaren tachtig toen ouderen langer zelfstandig bleven wonen. Het kabinet-Rutte II haakte in op die trend en legde een hoge drempel voor toegang tot verzorg- en verpleeghuizen. Daardoor sloten honderden verzorgingshuizen. Ze zijn vaak omgevormd tot instellingen voor 'verzorgd wonen', waar mensen een woning kunnen huren en in de nabijheid van zorg.

Hierdoor ontstond het beeld dat de laatste jaren enorm is bezuinigd op de verpleegzorg. In werkelijkheid stegen de uitgaven juist van 4,6 miljard euro in 2010 naar 6,5 miljard vorig jaar. Het aantal verpleeghuisbewoners nam toe van 66 duizend in 2010 tot 80 duizend in 2016. De gemiddelde kosten per plek stegen van 71 duizend euro per jaar in 2010 naar 82 duizend euro vorig jaar.

Niettemin publiceert de inspectie zo'n beetje om het jaar een alarmerend rapport. De ene keer is de medicatieveiligheid onder de maat, de andere keer de mondzorg en dan weer de hygiëne- en infectiepreventie. Het persoonlijke werd politiek toen de vader van verantwoordelijk staatssecretaris Martin van Rijn van Volksgezondheid zich in 2014 in het AD beklaagde over de zorg voor zijn dementerende vrouw. 'Soms is ze niet verschoond. Dan staat ze op en loopt de urine langs haar enkels', was het beeld dat bleef hangen. De meest recente noodoproep kwam van sportjournalist Hugo Borst en historica Carin Gaemers met hun manifest Scherp op ouderenzorg, dat binnen de kortste keren door de gehele Tweede Kamer werd omarmd.


De oplossing: gebruik die knoppen

Bij de kabinetsformatie staan politieke partijen voor de vraag hoe de verpleeghuiszorg kan worden verbeterd. Twee oplossingen liggen voor de hand.

Beter en meer personeel

De vraag naar verpleeghuiszorg zal de komende jaren explosief toenemen. De verwachting is dat het aantal 80-plussers, die de hoofdmoot vormen van de verpleeghuisbewoners, gaat verdubbelen van zo'n 735 duizend nu naar 1,5 miljoen in 2025.

Doordat het kabinet de drempel voor toegang tot een verpleeghuis heeft verhoogd, komen alleen 'zware gevallen' nog in aanmerking. De zorg verandert daardoor en wordt complexer. De hulpbehoevenden wonen niet meer jaren in een verpleeghuis, maar maanden of hooguit een enkel jaar. Dat vergt andere kennis en vaardigheden en goede beloning van zorgverleners.

Nieuw personeel is niet zomaar voorhanden. Bijscholing van de huidige medewerkers ligt voor de hand. Dat kan met erkenning van in de praktijk verworven competenties, met een diploma na een stage elders. Bij die stage kan meteen geleerd worden van de zorgverlening op dat stageadres. Het goede nieuws is dat er nu nog relatief veel verpleeghuisbewoners zijn met een relatief lichte zorgvraag. Zij zijn op de valreep, voor de verhoging van de drempel, in het tehuis opgenomen. Hun situatie zal niet verbeteren, maar er is tijd om het personeel voor te bereiden op een tehuis met louter bewoners die extreem veel zorg nodig hebben.

Verleiding met geld

De politieke neiging is groot om de problemen op te lossen met een zak geld. En dat zal ook dit keer zo zijn. Allevier de nu onderhandelende partijen - VVD, CDA, D66 en GroenLinks - beloofden investeringen in hun verkiezingsprogramma. Ook de anders zo spaarzame VVD 'reserveerde' alvast 2 miljard. Maar kijk naar het onderwijs. Dat kreeg sinds 2013 na het begrotingsakkoord voor dat jaar door inzet van D66 honderden miljoenen extra. Maar het werd nauwelijks besteed aan lesgeven, veel meer aan de infrastructuur, zoals gebouwen. Als nu een zak geld voor zorg wordt vrijgemaakt is het de vraag of die daadwerkelijk aan zorgverlening wordt besteed.

De inspectie heeft onlangs een 'kwaliteitskader' vastgesteld waaraan alle tehuizen moeten voldoen. Houd de sector een worst voor: slecht en minder goed functionerende tehuizen krijgen pas extra budget als ze daadwerkelijk leren van goed presterende collega's, zich optrekken aan dat kwaliteitskader en pas als blijkt dat er daadwerkelijk een financieel probleem is. Doe hetzelfde bij bijscholing van personeel en scholing van nieuwe medewerkers. En wees alert dat niet wordt gegoocheld met vastgoed, het zwarte gat van de zorg, waar veel vermogen in vastzit.

Meer uit deze serie lezen?

Reeds verschenen:

I. Maak het belastingstelsel simpel
II. Ontwerp een deltaplan voor integratie
III. Maak het onderwijs een emancipatiemachine
IV. Verhoog de arbeidsparticipatie van vrouwen en verruim het vaderschapsverlof

Nader te verschijnen:
V. Bouw en verduurzaam 1 miljoen huizen
VI. Vergroen het belastingstelsel
VII. Verklein het verschil tussen vast en freelance
VIII. Voer de gekozen burgemeester in
IX. Geef defensie meer armslag

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden