Nieuw in de Moederkerk

De hernieuwde belangstelling voor religie strekt zich ook uit tot de katholieke kerk. Gregoriaans gezang, kleurige kazuifels, heilige sacramenten, de geur van wierook en gebroken licht door glas-in-loodramen raken een gevoelige snaar in het techno-tijdperk....

'Ik heb het gevoel dat ik thuis gekomen ben', zegt Gea Haakmeester. Morgen, op eerste pinksterdag, ontvangt ze met twintig andere bekeerlingen van kardinaal Simonis het Heilig Vormsel, het sacrament ter bekrachtiging van het geloof. Op 43-jarige leeftijd stapt ze over van de hervormde naar de rooms-katholieke kerk.

'De dominee was er heel positief over', zegt ze in haar flat in Nieuwegein. 'Je zult de dingen vinden die je zoekt, zei hij: de Godsbeleving en de mystiek. De sfeer in de katholieke kerk heeft me altijd al aangesproken. In een protestantse kerk durf je bij wijze van spreken niet eens alleen binnen te stappen. Alsof er elk moment een zwarte, fladderende dominee kan opduiken die je komt vragen wat je komt doen. In de katholieke kerk proef je dat verstilde.'

God is terug in kunst, media en politiek. 'Mijn God' is het thema van de Boekenweek van volgend jaar. Zelfs in de VVD wordt gepleit voor eerherstel van de christelijke traditie als fundament van onze beschaving. Als iedereen 'gewoon zichzelf wil zijn', zoals Ed Nijpels wilde, wordt de samenleving een chaos, betoogde VVD-filosoof Andreas Kinneging vorige week in deze krant.

De rooms-katholieke kerk leek de minst waarschijnlijke kandidaat om van deze opleving te profiteren. De centralistische structuur, belichaamd door ouderwets aandoende bisschoppen, zou slecht passen in een tijd waarin mensen zich graag als hyper-individualisten presenteren.

Maar het roomse geloof duikt weer op in kringen waar het lange tijd meewarig werd bekeken. Hoogleraar sociologie Christien Brinkgreve verwonderde zich onlangs in NRC Handelsblad over al die slimme en leuke mensen in haar omgeving die zich tot de Moederkerk bekeerd hadden. In het feministische maandblad Opzij vertelde schrijfster Vonne van der Meer dat zij bekeerd was tot het katholicisme. Sindsdien had haar wereld 'meer glans gekregen'.

Bij het Landelijk Secretariaat voor Katechese in Utrecht heerst geen opwinding, laat staan missionair elan. 'Zieltjes winnen, die tijd hebben we echt gehad', zegt secretaris Wim van Dongen met een vies gezicht. 'Ik zie het toch vooral als een mediastormpje. Het aantal bekeerlingen schommelt al jaren zo rond de duizend per jaar.' Voor iedere bekeerling vallen zes katholieken weg door overlijden of geloofsafval, stelt hij nuchter.

Het vanzelfsprekende, van ouders op kinderen overgedragen geloof van de volkskerk lijkt gedoemd tot langzaam afkalven. Maar in de 'religieuze supermarkt', waar waarheidszoekers kunnen kiezen uit een enorm aanbod aan religies en spirituele doctrines, weet de katholieke kerk zich goed te handhaven. Elke dag bekeren zich drie Nederlanders tot het roomse geloof.

Pastoor Gerard de Korte van de Catharinakerk in de Utrechtse binnenstad had vorig jaar twaalf bekeerlingen, drie keer zo veel als normaal. Wellicht is het een trend, zegt hij voorzichtig, maar het kan natuurlijk ook een uitschieter zijn. Bovendien gaat het om kleine aantallen.

Veel nieuwe katholieken voelen zich in eerste instantie tot het geloof aangetrokken door de eucharistie, zegt De Korte. Kerken met een traditionele liturgie zitten op zondag weer behoorlijk vol. Waar beatmis en bevrijdingstheologie faalden, hebben de gezangen van Palestrina succes. De kleurige kazuifels, de vol eerbied toegediende sacramenten, de geur van wierook en de gebroken lichtval door glas-in-loodramen raken een gevoelige snaar in het techno-tijdperk.

Bekeerling Gea Haakmeester: 'Die zorg voor de mis vind ik zo mooi. Ik kan me herinneren dat in de hervormde kerk een kind gedoopt werd. Een halve minuut voor aanvang bleek de doopvont leeg te staan. De koster ging snel thuis een emmer water halen, hupsakee. In de katholieke kerk heb je gewijd water dat apart wordt gehouden. En bij de communie wordt het brood dat overblijft, weggezet. Bij de protestanten wordt het gewoon aan de eenden gevoerd. Om half twaalf stonden ze bij wijze van spreken voor het raam: jongens, het is weer avondmaal geweest.'

Het protestantisme is een 'werkend geloof', zegt Haakmeester. 'Rechtlijnig, hard werken, goed je best doen, de Bijbel van kaft tot kaft lezen. Het was een somber geloof, ik miste altijd een stukje blijdschap.'

Inmiddels is het Mariabeeld een populair decoratie-stuk in de postmoderne huiskamer en staat Gregoriaans gezang in de Top-50. In Amsterdam zit ook de Grieks-orthodoxe kerk zondags vol trendy stedelingen. Rob van Vuure, hoofdredacteur van het sex-en-sensatie-tijdschrift Panorama, verwoordde in Opzij dit reli-gevoel onder niet-religieuzen: 'Ik vertoon een hang naar het katholieke geloof, terwijl ik daar niet in groot gebracht ben. Ik moet eerlijk zeggen dat het meer een sentimenteel, nostalgisch gevoel is, versierd met heiligenbeelden, wierookgeur en nachtmissen met kerst. Ik geloof niet in God, dus je kunt bepaald niet zeggen dat ik een echte gelovige ben. Het is meer de sfeer en het zoeken naar een beschermde omgeving die me aan het veilige leven van vroeger herinnert.' Is mystiek een modieus vleugje religiositeit ter compensatie van een rationele, technocratische wereld? Zijn ook bekeerlingen geneigd tot zo'n 'geloof à la carte'?

'Ik ken wel yuppie-bekeerlingen die vooral een esthetisch geloof hebben', zegt Rolf Deen van het Landelijk Secretariaat voor Katechese. 'Als hun levenswandel getoetst zou worden aan de kerkelijke voorschriften, zou er wel iets op aan te merken zijn.'

Pastoor De Korte van de Catharina-kerk ontwaart echter ook een 'nieuwe degelijkheid', zoals hij het noemt. 'Ik zie veel mensen denken: zo'n heel liberale benadering van seksualiteit, is dat het nou? Moeten we de waardigheid van de ander niet serieus nemen. Het belang van trouw, van op de ander aan kunnen, wordt onderkend. Je kunt niet altijd simpelweg doen waar je zin in hebt. Misschien speelt bij sommigen ook een zekere teleurstelling mee. Dat weet ik niet precies, hoor, maar ik kan het me voorstellen.'

Er zit een 'heilzame spanning' tussen de categorische afwijzing van de pil door de kerk en het echte leven, waarin de zaken altijd wat ingewikkelder liggen, zegt Peter Abspoel, parochiaan van de Catharina-kerk sinds 1991. 'Seksualiteit is minder waardevol als je haar van haar mysterie berooft. Als waarschuwing tegen het hedonisme zou iedereen het kerkelijke standpunt ter harte moeten nemen. Maar verder vind ik het een zaak voor het individueel geweten.'

Abspoel is antropoloog en werkt als literair redacteur en vertaler. Daarnaast schrijft hij gedichten en non-fictie. Zoals een aantal parochianen van de Catharina-kerk komt hij uit een intellectuele omgeving, waar met licht dédain over het geloof werd gesproken. 'Zelf vond ik ook dat christenen op zoek waren naar valse zekerheid', zegt hij. Maar zijn wetenschappelijk wereldbeeld viel steeds moeilijker te rijmen met de overtuiging dat het leven een groot mysterie is. Hij begon zich te verdiepen in de christelijke leer en had een aantal indringende religieuze ervaringen.

'Ik vind het moeilijk om ze te beschrijven. Er kwam een grote innerlijke helderheid en rust over me. Ik dacht: dit is een dimensie waar ik niet meer om heen kan, waar ik ruimte voor moet maken.'

Abspoel omhelsde het geloof niet als een zekerheid waarnaar hij lang op zoek was. Met zijn niet-kerkelijke en academische achtergrond vond hij het juist moeilijk om de kerkelijke leer te aanvaarden. 'Ik moest iets inleveren: een stukje autonomie waarop ik juist had geleerd trots te zijn. Het aanvaarden van een oplossing die ik niet zelf had bedacht, vond ik heel moeilijk.'

Geloven is geen simpele zaak voor intellectuele katholieken, zegt hij. Geloof en wetenschap zijn twee volstrekt verschillende werelden, die moeilijk met elkaar in overeenstemming te brengen zijn. 'Het is niet eenvoudig, maar je wordt wel gelukkiger, omdat je het idee hebt dat je je bestemming niet misloopt. Dat is toch de wanhoop van de moderne levensvisie. De mens wordt gezien als een vat vol instincten en cognitieve vermogens, waarvan de bestemming niet duidelijk is.'

Marga Bottenberg heeft een meer devote houding tegenover het geloof. Met Pasen werd ze gedoopt, morgen zal zij het Heilig Vormsel ontvangen van kardinaal Simonis. Met haar man Henk en twee kinderen woont zij op een bovenhuis is Nieuwegein. In het gezin Bottenberg wordt elke dag een rozenhoedje gebeden: een Onze Vader, tien Weesgegroetjes, plus de zogenoemde 'geheimen'.

Marga: 'We bidden elke dag vijfentwintig tot dertig minuten. Dat is ook een gewenning. Eigenlijk vind ik het helemaal niet zo lang, als je bedenkt hoe lang je soms naar de televisie kunt kijken zonder dat het de moeite waard is. Het mooie vind ik dat ook bij de kinderen de belangstelling voor de televisie afneemt. We bidden, en daarna ontstaan echte gesprekken.

'Als ik bid, gaat mijn stem trillen. Ik word emotioneel, ik heb het gevoel dat ik contact heb, vooral met Maria. God is voor mij ver weg, hij is zo almachtig. Maria is dichtbij, als een tweede moeder. Vaak hebben we spirituele ervaringen. Dat zijn van die fracties: opeens ruik je een heel sterke bloemengeur. Of wierook. Of je ziet een veld met mooie gele bloemen.

Marga kwam tot het geloof na een verdrietige periode in haar leven. 'Mijn vader was overleden en mijn broer leed daar enorm onder. Hij heeft toen anderhalf jaar hier in huis gewoond. Wij probeerden hem uit het dal te trekken, maar het is ons niet gelukt. Op zijn negentiende verjaardag, op Hemelvaartsdag, heeft hij zichzelf voor de trein gegooid.

'Als er zoiets gebeurd is, ben je heel labiel. Op een dag zat ik in de gang, op de grond, te huilen. Het deed echt zeer van binnen. Ik dacht: God, help me, ik kan het niet meer dragen. En vanaf dat moment kon ik het dragen.'

Voor Marga en Henk is God voelbaar aanwezig. Henk: 'Ik had een tijdje een krantenwijk. Toen ik met nieuwjaarskaartjes liep, kwam ik bij een vrouw, die zei: ik heb geen geld, maar u kunt wel een kaars van mij krijgen. Ik zei: dat is goed, u moet geven wat u kunt missen. Een paar huizen verder vertelde een vrouw mij dat haar man ernstig ziek was en op de intensive care lag. Toen zei ik: als u deze kaars opsteekt, zullen wij thuis voor uw man bidden. Later hoorde ik dat hij binnen drie dagen was opgeknapt'

Marga: 'Het geloof verandert ons wel, heel langzaam. We worden milder, we kijken meer naar de mens en minder naar de status. Waar sommige mensen zich druk over kunnen maken, over een huis of een auto, dat interesseert ons niets.'

Ook Gea Haakmeester voelt de aanwezigheid van God in haar leven. 'Geloof is voor mij, in één woord, houvast. Het geeft betekenis aan mijn leven. Je bent meer dan een molecuul dat ergens wordt neergezet en weer tot as vergaat. Voor mij zit er ook een stukje leiding in, in die overstap van de hervormde naar de katholieke kerk. Bij een oecumenische dienst kwam ik een katholieke vrouw tegen die mij het laatste duwtje gaf. Dat is niet toevallig geweest, daar ben ik van overtuigd. Ik heb het gevoel dat God me in mijn kraag gepikt heeft, omdat ik op een heel verkeerde weg zat.'

Maar is dat niet ironisch? Alsof God zegt: u moet bij mijn andere filiaal zijn?

'Ik paste eigenlijk bij geen enkel filiaal meer. Iemand moest mijn plaats wijzen. Nu ervaar ik een enorme blijdschap, omdat mijn belangstelling voor het geloof vernieuwd is.'

Voordat zij tot het katholicisme overging, verdiepte Haakmeester zich ook enige tijd in New Age. 'De spiritualiteit sprak me wel aan, maar ik miste één ding, God. In New Age wordt gezegd: ieder mens heeft een stukje God in zich. Dat vind ik nogal wat. Ik voel me wel een kind van God, maar om te zeggen: ik ben zelf een stukje God - dat moet je maar durven. New Age is heel individualistisch, maar waar haal je dan je houvast vandaan? Ik kan me moeilijk aan me zelf vasthouden.'

New Age heeft met het katholicisme een zekere hang naar rituelen en mystiek gemeen. Voor Haakmeester en Bottenberg is die mystiek een van de aantrekkelijkste punten van het geloof: rituelen kunnen een niet onder woorden te brengen diepere waarheid uitdrukken.

'Ik ervaar dat zelf heel sterk bij het toedienen van de sacramenten, met name in een crisis-situatie', zegt pastoor De Korte. 'Het zijn rituelen die het verbale aanvullen. Bij ernstig zieken bijvoorbeeld: je zalft ze, je bidt, vraagt om vergeving en gedenkt hun goede daden. Dat zijn heel emotionele gebeurtenissen.'

Een groot verschil tussen New Age en christendom is echter de 'ethische dimensie', zegt De Korte. Een New Age-leergang is een service-verlenend instituut, bedoeld om het 'goddelijke' in de cursist tot uitdrukking te brengen. In het christendom wordt de gelovige echter geacht God en de medemens te dienen. Vonne van der Meer in Opzij: 'Het katholieke mensbeeld heeft een volmaaktere mens voor ogen, die zich kan beheersen. Dat geldt ook voor trouw en ontrouw. Liefde is niet alleen wat je voor elkaar doet, maar ook wat je voor elkaar laat.'

Nieuwe katholieken tillen doorgaans niet te zwaar aan de omstreden leerstellingen van de paus en de bisschop. De kerk heeft haar vaste greep op de gelovigen al lang verloren. Daarom voelen zij ook niet zo veel aandrang de kerk te veranderen. 'Simpel gezegd: het gaat ze niet om de pil, maar om de Godsvraag', zegt De Korte. Het geloof wordt vooral persoonlijk, of in de parochie beleefd.

'Bekeerlingen hebben vaak een heel onproblematische relatie met de kerk en het geloof, omdat ze de geschiedenis niet hebben meegemaakt', zegt Rolf Deen van het Landelijk Secretariaat voor Katechese. Dat wekt soms wrevel onder mensen bij wie de kerk echt pijn gedaan heeft, zegt hij. 'Dat zag je bijvoorbeeld op het gebied van seksualiteit. De kerk drong zó diep door in het persoonlijk leven. Sommige mensen hadden zelfs boven hun bed, de intiemste plek in huis, een schilderij van het wakend oog van God hangen.'

Zijn eigen ouders hebben te lijden gehad onder het katholicisme, zegt Deen. 'Tegen vrouwen werd gezegd dat ze de man altijd moesten toelaten, behalve als hij dronken was of geweld gebruikte. Bovendien mochten er geen voorbehoedmiddelen gebruikt worden, hoeveel kinderen er ook al waren.'

Het waren voorschriften die niet tot een bloeiend en bevredigend sex-leven bijdroegen. Vaak ontstonden 'affectief-arme' relaties, aldus Deen. 'Als een vrouw dan ouder was, zei ze: Piet, knuffel me nou eens. Maar zo'n man was dat al lang verleerd, die zei: ja, hoor eens, kussen op commando, dat kan ik niet. Mensen als mijn moeder hebben daarom een heel dubbele, problematische relatie met het geloof. Ze kunnen het niet loslaten, maar ze hebben er ook pijn van. Daarom reageren ze soms geïrriteerd als er een bekeerling de kerk binnen stapt, en zegt: wat is dat toch fantastisch, dat katholicisme van jullie!

Peter Giesen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden