Nieuw Amsterdams Peil

Het Amerikaanse drama The Fault in Our Stars is wereldwijd een kassucces. De film speelt zich af in Amsterdam. Lange tijd is de hoofdstad in films afgeschilderd als blow- en seksparadijs, maar dat is aan het veranderen.

Vier draaidagen in Amsterdam. Meer was er niet nodig voor wat mogelijk de best bekeken reclamespot ooit zal blijken voor de stad. De speelfilm The Fault in Our Stars, waarin het terminaal zieke tienermeisje Hazel en haar vriend een romantisch bezoek afleggen aan de N ederlandse hoofdstad, is een kolossale hit in de Verenigde Staten (en in Brazilië, Duitsland, Australië...). In het eerste weekeinde na de première, verdrong de verfilming van het jeugdboek van John Green direct de nieuwste blockbusters met Tom Cruise en Angelina Jolie van de eerste plaats; de Amerikaanse pers berichtte over bioscoopzalen vol hevig geëmotioneerde tieners.


In feite doen ze hier niet zo veel bijzonders, die Amerikaanse tieners Hazel en Gus. Slapen in een aangenaam hotel, chic uit eten, ritje met de tram, bezoekje aan het Anne Frank Huis, slenteren door het fietstunneltje onder het Rijksmuseum, zitten op een bankje aan de gracht. En juist dat maakt de film als stadsportret uitzonderlijk.


Wie zich verdiept in de geschiedenis van Amsterdam als filmlocatie, valt al snel op dat door de jaren heen nogal wat dubieuze buitenlandse filmproducties neerstreken in de hoofdstad. Hawks bijvoorbeeld, een zo goed als vergeten film uit 1988 naar een kort verhaal van Bee Gee-zanger Barry Gibb. In de dramatische komedie speelde steracteur Timothy Dalton (toen nog actief als James Bond) eveneens zo'n ernstig zieke patiënt, die zijn minstens zo zieke kamergenoot in het hospitaal vraagt: wat zou je graag nog zien van de wereld?


Amsterdam, luidt het antwoord, 'want daar hebben ze een bordeel zo groot als een parkeergarage, van wel vijf verdiepingen!' Eenmaal ter plekke blijken de vlezige hoeren niet enkel achter het raam, maar tevens op straat passanten in het kruis te tasten.


Minder vergeten, want door Amerika's bekendste filmjournalist Roger Ebert uitgeroepen tot allerslechtste speelfilm van 2005, is Deuce Bigalow - European Gigolo ('agressief slecht, alsof de film het publiek pijn wil doen'). In de productie van de Amerikaanse komiek Rob Schneider trad Amsterdam op als gedegenereerd blow- en seksparadijs, met bijrollen voor Jeroen Krabbé en Hanna Verboom. Een stadscentrum waar de rij voor de gangbang zich tot op straat uitstrekt en bezopen toeristen zich onbekommerd in het zicht ontlasten. 'Ik kon op mijn fiets naar mijn werk!', jubelde Krabbé destijds in interviews. 'Héérlijk! Ik zou willen dat ze hier meer Amerikaanse films opnamen.'


Nog eentje dan: Cheech & Chongs Still Smokin uit 1983, waarin het Amerikaanse duo op Schiphol wordt aangezien voor Burt Reynolds en Dolly Parton (ja echt). De komieken nuttigen de nodige wiet (in soep, cake, thee en joint), laten zich fêteren in het Hilton (waar een jeugdige Arjan Ederveen en Kees Prins opdraven als bell-boys) en analyseren de Nederlandse vrouw: 'Shit man, heb je ooit geprobeerd in discussie te gaan met een Dutch bitch? Ze trapt de hele dag op een fiets, dus reken maar dat ze je zo omver schopt.'


Simon Brester, huidig (en eerste) filmcoördinator van de stad Amsterdam, glimlacht als de filmtitels vallen. Hij kan er nog een aantal opdreunen die niet meteen door de VVV zouden worden omarmd. Te beginnen met die goedkope vaak Britse filmproducties over losbandige vakantiejeugd. 'Die hebben we liever niet, maar de hausse is nu ook wel voorbij, heel af en toe krijgen we nog aanvragen voor dat soort films.'


Als aanspreekpunt en regelneef voor alle producties (lokaal, nationaal, internationaal) die de hoofdstad aandoen of willen aandoen, mag Brester sinds 2010 waken over de 'filmvriendelijkheid' van de stad. Hij voert wekelijks overleg met de politie, brandweer en havendienst over opnamen. 'In 2013 hadden we duizend draaidagen in de stad. In 2014 verwacht ik uit te komen op zo'n veertienhonderd.'


Creatief meebepalen is niet aan de gemeente, stelt Brester. 'Al probeer je het natuurlijk wel een beetje te nuanceren. De rosse buurt blijft een blikvanger, maar dan zeg ik tegen die producenten wel dat het echt niet allemaal zo lollig is wat er daar gebeurt. Dat 90 procent van die vrouwen niet vrijwillig achter een raam zit.'


Rotterdam begon er ooit mee, het aanstellen van zo'n specifieke filmcoördinator. Den Haag stelde er ook een aan onder wethouder Frits Huffnagel, die met een zak geld (150.000 euro) de verfilming van Grunbergs in Amsterdam-Zuid gesitueerde roman Tirza naar de Hofstad wist te lokken. Vorige week werd ook de eerste landelijke filmcoördinator aangesteld; hij mag internationale producenten koppelen aan de nieuwe cash rebate-regeling, die het mogelijk maakt direct een deel van het hier bestede budget vergoed te krijgen door de overheid. Het ontbreken van zo'n regeling leidde ertoe dat de laatste jaren steeds meer producties, ook Nederlandse, uitweken naar het buitenland. Nu hopen alle 'commissioners' (inmiddels zijn de meeste provincies voorzien van een filmloket) op meer werk voor hun plaatselijke creatieve industrie.


Bert Nijdam van Orange Film werkte als plaatselijke producent mee aan The Fault in Our Stars; via hem werd het Nederlandse deel van de crew aangesteld. 'Zo'n internationale productie is best een circus. Als die Amerikanen een straat afzetten bedoelen ze ook echt helemaal afgezet. En autovrij opgeleverd, zodat ze auto's kunnen plaatsen die zij daar in beeld willen. Er is meer budget, ook voor bewaking. Je neemt dan even het hele Leidseplein over, voor een scène. Dat komt zelden voor bij een Nederlandse film. Zo'n ervaring maakt onze crews ook weer beter.'


Om de meer interessante producties naar zijn stad te halen, zoekt filmcoördinator Brester soms al in een vroeg stadium contact met schrijvers en uitgeverijen van aansprekende boeken die zich (deels) in Amsterdam afspelen, met oog op een mogelijke verfilming. Zoals Het Puttertje van Donna Tartt, of Het huis aan de Gouden Bocht van Jessie Burton. 'Ze wijken voor zo'n eventuele verfilming net zo makkelijk uit naar Praag of Antwerpen - geen Amerikaan ziet het verschil.'


Schrijver John Green van The Fault in Our Stars werd voor twee maanden in de stad ondergebracht door het Nederlandse Letterenfonds, zo belandde de stad in boek en film. 'Ik weet dat de Amerikaanse producenten van Kidnapping Freddy Heineken, die vorig jaar een goeie week in Amsterdam filmden, nu overwegen nog een wat grotere productie naar Nederland te brengen. We hebben ook twee aanvragen liggen voor mogelijk in Amsterdam te filmen internationale zombiefilms, die zich allebei onder de grond zouden afspelen. We hebben hier oude metrotunnels en een lege atoombunker onder het Weesperplein, dus dat is een optie.'


Ook ging hij al eens namens de stad op bezoek naar Los Angeles, voor een voorstelrondje langs studio's en producenten. 'Het gaat vaak om enorme bedragen, dan is het belangrijk om je gezicht te laten zien.' Er zijn voorbeelden van steden die ooit opvallend profiteerden van een film of tv-serie: Miami had veel glans verloren, maar kreeg een nieuw imago opgedrukt middels de langlopende serie Miami Vice. Meestal is het effect echter lastig meetbaar. 'Je vraagt toeristen straks niet aan de grens: komt u hier op bezoek vanwege The Fault in Our Stars?'


Dit najaar komt de Amerikaanse soapserie The Bold and the Beautiful naar Amsterdam, voor de opnamen van enkele verhaallijnen. 'We voeren overleg over mogelijk geschikte locaties, en dan probeer ik toch ook wat mooie en interessante maar bij die Amerikanen net wat minder bekende filmplekken voor te stellen, van het EYE filmmuseum tot de zakelijke omgeving van de Zuidas.'


Verschillende Europese steden konden zich al verheugen op een filmbehandeling door Woody Allen, die achtereenvolgens Barcelona, Parijs en Rome inzette als romantisch decor. En de Amerikaanse cineast liet desgevraagd in verschillende interviews al eens weten dat Amsterdam hem ook best geschikt leek als locatie. Evenals Stockholm trouwens, of Sint Petersburg. Er is echter nooit contact geweest tussen de gemeente en Allens mensen, zegt Brester. 'Ik weet wel wat zijn voorwaarden zijn: er moet 11 miljoen euro worden bijgedragen aan de productie, en in ruil daarvoor maakt Allen een film die zich afspeelt in jouw stad. Ze zullen het nooit erkennen, maar via mijn contacten in de Franse filmwereld weet ik dat er speciaal voor Midnight in Paris een complete Franse productiemaatschappij werd opgetuigd, met allerlei financiële constructies.' En een van de voorwaarden van de Fransen was dat Carla Bruni een rol zou krijgen - een soort verjaardagscadeau van Sarkozy. 'Kijk, dát zullen wij nou nooit doen.'


+++

WEL AMSTERDAM, NIET IN AMSTERDAM

De 'Amsterdamse' scène in The Bourne Supremacy (2004) is exemplarisch voor het belang dat Hollywood hecht aan de correcte verbeelding van zoiets als een Nederlandse stad. Als de kriskras door Europa hoppende avonturen van Matt Damons elite-agent voor het eerst in de reeks even Amsterdam aandoen, glijdt de camera een seconde over de zonnige stad. Er verschijnen trapgevels in beeld, links in de verte is het paleis op de Dam, rechts de Oude Kerk, en dan... bam: over naar een plein met bepleisterde muren en een on-Nederlandse kiosk, het namaak-Amsterdam waar de rest van de scène zich afspeelt. De producenten getroostten zich niet eens de moeite die twee, drie Belgische nummerborden van passerende auto's te vervangen.


Het kan erger: in Ridley Scotts thriller Body of Lies (2008) blazen moslimextremisten de Amsterdamse Noordermarkt op, die werd verbeeld door een buitenwijk van Washington. Voor de openingsscène van Bad Boys 2 bleef de couleur locale zelfs beperkt tot een melding op doek: 'XTC lab in Amsterdam', terwijl we de pillenmachines zien draaien. Meer informatie had de Amerikaanse bioscoopbezoeker niet nodig.


+++

WAAR IS HET BANKJE NOU?

Nog voor het iconisch kon worden, verdween het Amsterdamse bankje uit The Fault in Our Stars. De gemeentewoordvoerder: 'Dit is een mysterie.'

Er bestaan meerdere beroemdste filmbankjes. Dat uit Forrest Gump staat tegenwoordig in een museum, dat uit Notting Hill werd opgekocht door een vermogende fan en gedoneerd aan de gemeente Perth, zodat Australische stadswandelaars zich nu net zo kunnen neervlijen als Hugh Grant en Julia Roberts.


Ook Amsterdam beschikt sinds kort over zo'n door fans van over de hele wereld gekoesterd straatmeubel. Alleen is het zoek. Twee keurig afgevlakte betonnen ankerpunten in het trottoir in de punt van de Leidsegracht, verraden waar exact de bankscène werd opgenomen voor The Fault in Our Stars, in de herfst van 2013. Thans staat er een bloembak.


De Amerikaanse verfilming van John Greens jeugdroman over een terminaal ziek tienermeisje dat afreist naar Amsterdam, bracht in tweeënhalve week al 125 miljoen euro op. Van Amerika tot Azië: overal op de wereld staan tieners momenteel in de rij voor het romantische jeugddrama, dat vanaf 10 juli te zien is in de Nederlandse bioscoop. De Amsterdamse locaties uit de film worden door fans uitgewisseld en besproken via sociale media. Filmdistributeur Warner heeft alvast een handig plattegrondje laten drukken, inspringend op het verwachte Fault in Our Stars-toerisme.


'Het gaat zeker over die film?', zegt de bewoonster van het grachtenpand pal achter de filmlocatie. Ze komen al, zegt ze: Amerikaanse toeristen, meestal meisjes, soms stelletjes. Selfies makend, maar dan vanaf het verkéérde bankje, dat twee meter verderop staat. Volgens de bewoonster was er geklaagd over overlast, maar dat was al ver voor de film: twee bankjes pal naast elkaar, dat werd zomers al snel een rumoerige hangplek. Toen was er deze winter plots een weg; precies die uit de film.


'Ik begrijp uit uw woorden dat dit een belangrijk bankje is?', zegt de woordvoerder van Stadsdeel Centrum. De volgende dag wordt teruggebeld: 'We zijn er nog niet achter of het door de gemeente is weggehaald of niet. We hebben een schema om bankjes te vervangen en daar kwam dit bankje niet op voor, maar dat hóéft niks te zeggen. Wat ons opvalt aan de foto's uit de film is dat er een plank ontbreekt in de rugleuning - het was in elk geval een beschadigd bankje.'


Een optreden van een doortastende fan of buurtbewoner mag echter niet worden uitgesloten. 'Ik begrijp van de dienst dat het mogelijk is zo'n verouderd bankje met geweld los te rukken.' Maar, redeneert de woordvoerder, dan was het trottoir vermoedelijk weer niet zo netjes geëgaliseerd. 'Het is een soort mysterie. We vragen hier intern even verder. U hoort van ons.'


+++

AMSTERDAM IN DE FILM:

Diamonds are Forever (1971)

De diamanthandel leverde Amsterdam behoorlijk wat films op, waaronder de zevende 007. Met Sean Connery die koeltjes in zijn Triumph Stag sportauto langs de grachten tuft.

Ocean's Twelve (2004)

Heistfilm van Steven Soderbergh, waarin George Clooney en zijn team 's werelds oudste aandeel willen stelen en ook nog even de Amsterdamse coffeeshop De Dampkring aandoen.

La ragazza in vetrina (1960)

Italiaanse mijnwerker valt voor raamprostituee, in daadwerkelijk midden op de Wallen gefilmd drama van Luciano Emmer. Werd niet in de Nederlandse bioscoop uitgebracht. Peter Faber speelt bijrol, Frans Weisz was regieassistent, Pasolini schreef mee aan het script.

Modesty Blaise (1966)

Warrige diamantenroof-slapstick met vermakelijk klungelige achtervolgingen (te voet) door de binnenstad, waarin filmdiva Monica Vitti heel eventjes opduikt als raamhoer.

Barocco (1976)

Tweede speelfilm van de Fransman André Techiné, die Amsterdam fraai verbeeld als non-specifieke, ongure Europese stad. Met Gérard Depardieu in dubbelrol als minder fortuinlijke bokser en diens gangster-dubbelganger.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden