Nietzsche getroebleerde ziel in verrassende samenspraak

Nietzsches tranen..

GRONINGEN Nietzsche draagt een bril met donkere glazen die hij nooit afzet. Pakweg tweehonderd dagen per jaar heeft hij last van hevige hoofdpijnen; als hij zich twee weken aaneen goed voelt, is het lang. Maar zich laten helpen, vindt hij moeilijk. De motieven van de arts die hem behandelt, en die migraine constateert, wantrouwt hij. Zoals hij bij ieders beweegredenen vraagtekens zet, ook bij zijn eigen.

In Nietzsches tranen van het Vlaamse gezelschap De Tijd is Nietzsches arts dokter Joseph Breuer, die samen met Freud de grondslag zou leggen van de psychoanalyse. Het idee om deze Weense arts en de Duitse filosoof samen te brengen komt van de Amerikaan Irvin D. Yalom, auteur van het boek uit 1992. Maar een getrouwe bewerking ervan is het stuk zeer zeker niet.

De Tijd, onder regie van Lucas Vandervost, vervlocht teksten van Yalom met die van Nietzsche zelf, van Breuer, en van Rainer Maria Rilke. Die laatste worden verwoord door het personage Lou Salomé, een eigenzinnige dame, die door Friedrich Nietzsche werd bemind.

Deze drie vinden elkaar in een verrassende samenspraak. Een gesprek in de gebruikelijke zin van het woord wordt het zelden; eerder is het een uitwisseling van ideeën over en weer, theorieën, mogelijkheden, vragen.

Een makkelijke voorstelling is Nietzsches tranen niet. Nietzsche komt naar voren als een getroebleerde ziel, die niettemin met verve zijn gedachten ventileert. Niet in een samenhangende verhandeling, maar in korte, krachtige uitspraken en vragen waarop hij meestal niet direct een reactie verwacht.

Gaandeweg wijzigt zich dit patroon enigszins. Breuer, die aanvankelijk als geroutineerd arts optreedt, raakt steeds vaker verstrikt in zijn eigen gevoelens voor een mooie jonge patiënte, en deelt zijn verwarring en wanhoop met Nietzsche, waarmee hun verhouding van karakter verandert.

En dan is er nog het vrouwelijke personage. De kunstminnares, die een prachtige verhandeling geeft over de sensualiteit van de beeldhouwkunst van Rodin – een tekst van Rilke die tevens raakt aan allerlei onderdrukte gevoelens van seksuele aard en de vaak benarde positie van de vrouw in het fin de siècle.

Haar tekst is de meest poëtische en contrasteert mooi met de filosofische en medisch wetenschappelijke van de mannen. Net als zij is ze eigenlijk maar ten dele een personage van vlees en bloed; Nietzsches tranen is eerder een caleidoscopisch geheel van denkbeelden, belicht vanuit wisselende perspectieven, dan een theatervoorstelling in de traditionele zin van het woord; een ‘enscenering van verschillende stemmen in een mensenhoofd’, zoals de makers het zelf omschrijven.

Een intelligente enscenering is het, die respect afdwingt in al haar soberheid. Het decor is eenvoudig maar fraai, met slechts enkele deuren en stoelen op een houten speelvloer die zowel een behandelkamer als een wachtkamer kan verbeelden. De soundscape van George De Decker zorgt steeds voor een zekere spanning; Johan Van Assche als Breuer, maar ook zijn twee jonge tegenspelers acteren sterk.

Nietzsches tranen vraagt concentratie van de toeschouwer, durft stiltes te laten vallen, is eigenzinnig en gewaagd – en zeer de moeite waard.

Karin Veraart

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden