NIETTEMIN VERY GOOD HANDS

Nerveus? 'Of course.' In het Utrechtse Vredenburg vindt voor de zesde maal het Internationaal Franz Liszt Pianoconcours plaats. Met kleine drama's, hondsmoeilijke stukken, één winnaar, en de vertrouwde steun en warmte van het gastgezin - met twéé vleugels in huis....

'Mevrouw, het was echt een traktatie. Dank u, dank u.' De verrukte bewonderaar schudt de pianiste de hand. Maar de Russische Ilona Timtsjenko, een van de 38 kandidaten op het Franz Liszt Pianoconcours in Utrecht, zweeft nog in een post-examenroes. Ze heeft nog geen idee hoe ze het ervan af heeft gebracht tijdens deze eerste voorronde. Het applaus was gul, toch neemt ze de bedankjes van bewonderaars met enige reserve in ontvangst, voordat ze zich terugtrekt in het hoekje met tafels en stoelen en het onverbiddelijke bordje 'for musicians only'.

Het lijkt zo'n zitje waar kunstschaatsers zich met hun coach verschansen nadat de dubbele axels en Rietbergers tot een foutloos einde zijn gebracht. Het aanwezige bijstandsteam: Tim tsjenko's echtgenoot, de violist Daniel Kordoebajlo, en Ilona's gastmoeder Anneke van der Lee. 'Ging goed hè?'

Van der Lee behoort tot het legertje van gastgezinnen, dat zo om de drie jaar nieuwe 'kinderen' in huis haalt, die kandidaat zijn op het gerenommeerde Lisztconcours. Bij elke editie van het concours in het Utrechtse Vredenburg bieden ze de pianisten onderdak, een luisterend oor, een helpende hand en de mogelijkheid tot oefenen.

Timtsjenko (25) studeert in de salon van de Van der Lees, waar Bechstein en Steinway zo dicht bij elkaar staan dat ze pianissimo met elkaar kunnen converseren. Het huis is een oase van cultuur en klassieke goede smaak, net buiten Schoonhoven. 'Ach, die piano staat er toch.' Mevrouw Van der Lee vindt het 'gewoon fantastisch' om jonge mensen met zoveel talent de kans te bieden zich te ontwikkelen.

Een vleugel binnen handbereik is een luxe voor Timtsjenko. In haar appartement in Groningen is daar geen ruimte voor. Als ze thuis wil oefenen, moet zij naar haar leraar Alexander Makarov die is verbonden aan het Gronings conservatorium. Daar vervolgt Timtsjenko haar studie nadat ze cum laude slaagde aan het conservatorium van Moskou. Maar die beperking heeft haar er niet van weerhouden in vijf jaar tijd prijzen te winnen op acht concoursen in heel Europa.

Voor het Lisztconcours studeert en studeert en studeert ze. Zo'n zes uur per dag, het liefst alleen en in het donker. Geen toeschouwers bij een intieme ménage à trois van pianiste, partituur en piano. 'Het verbetert je gehoor als je niets kunt zien. Net zoals bij blinden.

'Met Liszt is het niet zo dat je na een dag oefenen het stuk kent. In het begin heb je het gevoel alsof je elke dag opnieuw moet beginnen. Een kwestie van een stuk warm houden.'

Dus checkt ze herhaaldelijk haar tempi en concentreert ze zich veel meer dan bij een gewoon recital op de partituur. Want de genadeloze jury weet precies waar elk nootje hoort. Voor elke uitvoering bidt ze. En op het allerlaatse moment doet ze bijna meditatief haar make-up. De dagindeling laat voor enig vermaak verder weinig ruimte. Anneke van der Lee had de grootst mogelijke moeite haar naar buiten te krijgen. 'Gisteren is ze voor het eerst in de tuin geweest.'

Daniel Kordoebajlo, Timtsjenko's echtgenoot, die ook verblijft in huize Van der Lee (de reisafstand Groningen - Utrecht is wel erg groot) gaat gewoon naar een andere kamer als hij viool moet studeren. Ruimte zat. Zoveel zelfs dat Timtsjenko moet bekennen dat ze soms niet eens weet of de Van der Lees thuis zijn. Haar actieradius beperkt zich tot de salon, het jonge paar gebruikt er ook de lunch. 'Ze gaan een beetje hun eigen gang', zegt mevrouw Van der Lee. Al zes jaar fungeert ze met haar man als gastgezin - net zo vaak als er Lisztconcoursen zijn geweest. 'Dan leer je de meest uiteenlopende figuren kennen.'

In haar boerderij in Maarn voelt Aleid van Beuningen de laatste dagen wat schroom om zelf op de piano te spelen. 'Wat wil je, met zo'n talent in huis.' De deur staat voor een kwart open, zodat het pianospel van het talent stiekem doorsijpelt naar de keuken. Aleid van Beuningen zit daar aan de koffie met een vriendin die toevallig aan is komen wippen.

Siyuan Wang, student uit Shanghai, werpt zich op Liszts tweede polonaise terwijl zijn docente Zhou Shiyu waar nodig corrigeert en mevrouw Van Beuningen wat eigenaardigheden over haar logé doorbrieft. 'Hij is gek op crüesli, kent de namen van bijna alle Nederlandse voetballers en is gisteren nog naar de lammetjes wezen kijken.' En o ja, ze drinken de hele dag door alleen maar water. 'Terwijl je zou denken dat ze toch ook wel thee lusten.'

Ook zonder Siyuan is het huis gevuld met muziek. Op het keukenprikbord prijken Cecilia Bartoli en een abonnement van de Nederlandse Opera. Aleid studeert sinds kort muziekwetenschap aan de universiteit van Utrecht en haar 18-jarige dochter Juke volgt de schoolopleiding van het conservatorium in Arnhem en studeert cello.

Het is zeker niet zo dat de Van Beuningens uit didactische overwegingen een toppianist in huis hebben gehaald. 'Het is heerlijk iemand die met zo'n bevlogenheid in de muziek zit om je heen te hebben en een bepaalde gastvrijheid te bieden.' En tegen haar vriendin: 'Gisteren heeft hij een hele tijd Bach gespeeld.' Die prompt reageert met: 'Als hij dat weer doet, moet je me bellen hoor.'

De 19-jarige Wang begon op zijn vierde al met pianoles en ging op zijn dertiende naar de basisopleiding van het conservatorium van Shanghai. Tot nu toe heeft hij niet vaak aan concoursen deelgenomen, maar vorig jaar won hij wel de eerste editie van de International Piano Competition for Young Musicians in Enschede.

Wang geldt als een belofte, en pianospelen is een gewoonte geworden net zo vanzelfsprekend als tandenpoetsen. Elke ochtend rond half tien kruipt hij achter de vleugel en speelt tot 12 uur. Om later op de dag de draad weer op te pikken.

Hij had genoeg aan vier maanden voorbereiding voor in totaal elf Liszt-stukken. 'Liszt is betrekkelijk makkelijk. Dat wil zeggen: de muziek is niet moeilijk te doorgronden.' En voor Wang met zijn sterke handen, is zelfs de techniek niet uitputtend. Hij vertelt in gebrekkig Engels dat concoursen aflopen een logisch maar moeilijk begaanbaar pad is. De Chopinkampioen van China heeft volgens docente Shiyu aan wel 25 concoursen meegedaan. Vijfentwintig! Wil Wang dat ook? 'Yes, yes, yes', zegt hij, toch lijkt hij niet helemaal zeker van zijn zaak.

Maar als je hem vraagt wat hij van concoursen in het algemeen vindt, is het antwoord glashelder: hij trekt een gezicht dat in alle talen 'vies' betekent. Uitvoerende muzikanten hebben een haat-liefdeverhouding met het concours. Concoursen rijmen niet met de non-competitieve gedachte van kunst. Ze zijn eerder een noodzakelijk kwaad - een goede gelegenheid voor wie op zoek is naar een impresario (Timtsjenko), meer bekendheid (Siyuan) en een mooie carrière (allen). Maar de stress en de teleurstelling wegen vaak niet op tegen de kleine kans op succes. De nummers twee en drie raken vaak in de vergetelheid, om maar te zwijgen van de rest die nooit de eindstreep haalt.

Ilona Timtsjenko is evenmin dol op concoursen. Nerveus? Of course. Vanavond worden de kandidaten voor de tweede voorronde bekendgemaakt. Ze speelt zenuwachtig met de shawl die ze van de week op de kop heeft getikt. Het is al negen uur en het gezamenlijke avondeten in huize Van der Lee laat op zich wachten. Om elf uur is de uitslag.

De garnalencocktail is op en de tomaten-crèmesoep wordt net opgediend als het mobieltje van Kordoebajlo gaat. Bericht uit Utrecht van een vriend: er zijn twee kandidaten uitgevallen. Eén kreeg een black-out aan de vleugel, de ander heeft zich afgemeld omdat ze haar hand heeft gebrand. Ilona kijkt geschokt.

De uitslag voor de tweede ronde komt, aldus de vriend, daarom twintig minuten eerder. Dus wordt de witlof met zachte dwang ingeleid en helpt Ilona haar gastmoeder bij het serveren. De heer des huizes, gepensioneerd dijkgraaf Flip van der Lee, roept gehaast nog iets naar de keuken, terwijl Kordoebajlo met zijn servetring draait en naar het plafond staart. Als de koffie en vlaai hun opwachting maken, is Timtsjenko al van tafel verdwenen.

Gauw weg. Maar bij de auto komt meneer Van der Lee tot de ontdekking dat hij zijn autosleutels is vergeten. Hij loopt terug en de stilte wordt onderbroken door het gefluit van Kordoebajlo bij het portier, molto agitato. In de parkeergarage van Vredenburg neemt iedereen de trap - de lift gaat niet snel genoeg. Kordoebajlo houdt de hand van Timtsjenko vast, en als de juryvoorzitter haar naam noemt in het lijstje kandidaten die door mogen, zoent hij haar op haar oor.

Bij het medelingenbord, waar de lijst is opgehangen, verdringen de 'ouders' elkaar om te kijken of hun lieveling het echt wel heeft gehaald. Mobieltjes in de aanslag. Vanuit Vredenburg wordt voor een kapitaal vertelefoneerd naar vaders, moeders, leraren en geliefden in China, Japan, Hongarije, Griekenland, Polen, Italië, Frankrijk en Canada.

Niet iedereen vat zo'n afwijzing licht op, weet Anneke van der Lee. Een paar jaar geleden had ze een Engelsman over de vloer, die niet door de voorrondes kwam. 'Heel getalenteerde jongen. Hij werd zo kwaad dat hij de jury wilde aanvliegen. Mijn man heeft toen de hele nacht moeten praten om hem een beetje tot bedaren te brengen. Hij zei dat hij nu maar geld ging verdienen als barpianist.'

Zonde. Anneke haalt haar schouders op. 'Daar hebben we nooit meer wat van gehoord, hè Flip?' Ze hebben ook een Fransman gehad die uit pure interesse de hele muziekbibliotheek van Flip uit de kast haalde en uitspreidde op de grond. En die Griekse die hier de liefde vond: ze is nu getrouwd met een violist van het Radio Symfonie Orkest. 'Of was het nou het Filharmonisch?'

'Ha, mevrouw Van der Lee. U heeft een fijne kandidaat in huis hè.' De kennis van Anneke Van der Lee vond het práchtig en nee ze heeft geen muzikant in huis. Ze komt helemaal uit Groningen, waar ze een fonds heeft opgericht ter ondersteuning van begaafde muziekstudenten. Ze is fan van Ilona.

Beneden bij de receptie van Muziekcentrum Vredenburg schakelt 'Saskia', die de kandidaten opvangt, in een fractie van een seconde over van Congratulations! op Ah, dommage. 'Heb je nog die calendula op je vingers gesmeerd, zoals ik je had gezegd?' De passerende pianiste knikt, maar het heeft niet mogen baten, ze is niet door de eerste voorronde gekomen.

Ja, Saskia heeft het gehoord van de verbrande hand en de Kroatische jongen die meteen al noten miste en halverwege er maar gewoon mee ophield. Kan gebeuren. Verder geen calamiteiten. Of het moet de aanvaring zijn geweest van de Chinese jongen die helemaal gek werd van zijn gastmoeder. 'Kwam hier binnenstormenn en riep: 'Ik wil rust, ik wil rust.' Ik heb nog tegen die dame gezegd dat ze hem niet te veel moet bemoederen. En hij is nog even in het meditatiekamertje boven geweest.'

'Yes, yes, yes.' Siyuan Wang kijkt geconcentreerd en luistert aandachtig.

'Soms overdrijf je net iets te veel. In de Gnomenreigen bijvoorbeeld is je techniek fantastisch, maar niet altijd even elegant. En in het Petrarca-sonnet heb je een heel diepe expressie, nee meer dan expressie, passie, or how do you say - Leidenschaft. Maar in dit stuk is dat nou net iets te expansief.'

Wang knikt deemoedig en laat de woorden van het Poolse jurylid Andrzej Jasínski, docent aan het Mozarteum in Salzburg, tot zich doordringen. Wang heeft de halve finale niet gehaald. 'De Paganini-etude was soms troppo fortissimo terwijl het stuk meer verfijning vraagt.' En Jasínski wrijft duim en wijsvinger langs elkaar. Niettemin: 'Very good hands.'

De artiestenfoyer is gevuld met teleurgestelde kandidaten, die in een persoonlijk beraad met juryleden mogen vragen wat er nou precies aan schortte. Dr. Leslie Howard - pianist die het hele piano-oeuvre van Liszt heeft opgenomen op 95 cd's - vond Siyuan Wang beter in de eerste voorronde dan in de tweede. 'Je moet de goede training die je hebt in China combineren met een studie naar de muziekcultuur achter Liszt.'

En terwijl Siyuan Wang aanwijzingen krijgt voor de toekomst, luistert Timtsjenko in de grote zaal naar advies voor de dingen die komen gaan. Ze is door naar de halve finale en haar docent Alexander Makarov is overgekomen vanuit Groningen om haar bij te staan.

In huize Van Beuningen wordt lichte verslagenheid bestreden met goede zorg en optimisme. Er zijn lichtpuntjes. 'Twee van de vier juryleden die hij heeft gesproken, wilden hem eigenlijk laten doorgaan', zegt de gastvrouw. 'En Rolf Dieter Arens, het Duitse jurylid, heeft hem persoonlijk uitgenodigd eens langs te komen in Weimar, waar hij doceert.'

'En als je dat doet, komen wij je opzoeken. Samen met je gastfamilie uit Enschede. Een hele Nederlandse delegatie met de bus.' Vader Van Beuningen probeert de stemming erin te houden door grapjes te maken over Van Hooijdonk en de Feijenoordwedstrijd die Wang heeft moeten missen omdat hij net die avond moest spelen. 'Wist je dat het vriendje van Juke ook voetbalt?'

Juke slaakt een zucht. 'Ja pap, en hij speelt ook viool.' Waardoor ze opeens een idee krijgt.

'Weet je wat we kunnen doen? We kunnen met zijn drieeën het Mendelssohn-trio spelen. Dat is heel geschikt, want de pianopartij is heel moeilijk maar die strijkers juist niet.'

Wang stemt in, stilletjes. En vader Van Beuningen probeert het nog maar eens. 'Ach, wat maakt het uit. Je bent nog steeds de pianokoning van de Utrechtse Heuvelrug.'

Wang glimlacht vriendelijk. 'Yes, yes, yes.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden