Reportage

Niets mag lukken bij W.F. Hermans' antiheld

De verfilming van Willem Frederik Hermans' roman Nooit meer slapen is de openingsfilm van IFFR 2016. De Volkskrant was bij de opnamen van Beyond Sleep op de Noorse toendra - waar alles moet kloppen en niks mag lukken.

Opnamen in Bardufoss, Noorwegen van de film Beyond Sleep, naar het boek Nooit meer slapen van W.F. Hermans, die woensdag 27 januari het 45ste International Film Festival Rotterdam opentBeeld Keyfilm

Twee Noren, een met twee staartjes en een met een baard, zagen een eenzame berk om. Die hoort hier vandaag niet, op de toendra. De omgeving dient zich te schikken naar Nooit meer slapen, de roman van Willem Frederik Hermans uit 1966. Die schreef, op bladzijde 199: 'Ik laat mijn ogen over dit eenvoudige landschap gaan, nergens door bomen versluierd en toch zo geheimzinnig. Het is kaal en maakt geen kale indruk door de talloze kleurschakeringen van de nietige planten, de mossen, de grote keien en de lege plekken.' Hermans' hoofdpersonage, de naar meteorietgaten speurende geoloog Alfred Issendorf, dwaalt ergens boven de boomgrens, niet óp de grens. Zoiets luistert nauw.

Verder gedraagt de Arctische flora zich naar behoren: dwergstruiken vol bes, keien gepast geel, grijs, groenig en zelfs oranjerood, bemost en met intrigerende patronen. Iets lager op de heuvelkam vuren Noorse militairen om de zoveel minuten een salvo oefengranaten af: plof, plof, plof.

Ze hebben niks te zoeken in de boekverfilming.

Het is zo'n moment waarop regisseur Boudewijn Koole te binnen schiet dat hij aanvankelijk een minicrew in de écht lege wildernis wilde droppen, per helikopter en met proviand, om Beyond Sleep, zoals de film naar Hermans' roman getiteld is, daar in één ruk op te nemen. Iets waar cameraman Melle van Essen, met al diens documentaire-ervaring, ook wel voor voelde.

Desolaat

Maar de nadelen wogen niet op tegen de voordelen. Hier in Bardufoss, aan de rand van een groot en ruig natuurgebied, zijn wegen en voorzieningen. Buiten dat: de glooiende Noorse toendra oogt op deze plek ook meer filmisch desolaat dan die in Finnmark. Dat is de nog net iets noordelijker gelegen en door Hermans als fysisch geograaf in 1961 zelf verkende monotone vlakte die als inspiratiebron diende voor zijn roman.

Koole trok door dat gebied, net als menig Hermansliefhebber voor hem. Negen dagen lang, ter voorbereiding op zijn scenariobewerking. 'Alles klopt, alles wat Hermans beschrijft, tref je daar aan. Ook het ravijn.'

Beeld Keyfilm

Derde speelfilm

In de eerste beelden van Beyond Sleep zien we acteur Reinout Scholten van Aschat als Alfred op een rauw visje kauwen, dat zo-even nog spartelde. Vervolgens ontwaren we een levenloos lichaam dat ergens halverwege het ravijn in een onnatuurlijke pose ligt, deels afgedekt door een slaapzak. En dan verschijnt de filmtitel in beeld, based on the novel by Willem Frederik Hermans.

Het gaat om de derde speelfilm gebaseerd op een boek of verhaal van de in 1995 overleden schrijver. Eerder waren er Als twee druppels water (1963, Fons Rademakers - naar De donkere kamer van Damocles, zie inzet) en Paranoia (Adriaan Ditvoorst, 1967).

Koole wilde Nooit meer slapen tien jaar geleden al verfilmen, maar Ruprecht Hermans, de enige zoon van Hermans en beheerder van diens nalatenschap, gaf aanvankelijk geen sjoege. Pas nadat de cineast zijn in Berlijn bekroonde jeugddrama (Kauwboy, 2012) over een jongetje en diens vogel kon overleggen, mocht hij aan de slag. 'Doe geen concessies', luidde het enige inhoudelijke advies van Ruprecht, 'want dat deed mijn vader ook niet.'

Wel bemoeide de zoon zich als advocaat nadrukkelijk met de financiële constructie van de 2 miljoen euro kostende filmproductie: die moest doortimmerd zijn. Ook waakte hij over het distributieplan: Beyond Sleep behoorde een internationale bedoening te zijn, niet een Hollandse aangelegenheid.

Pål Sverre Hagen (Troubled Water, Kontiki - Oscarnominatie beste niet-Engelstalige speelfilm) speelt onderzoeker Arne, die zich als enige van de drie Noren tijdens de expeditie over de Nederlandse geologiestudent Alfred Issendorf ontfermt, die voortdurend achterop blijft.

De 35-jarige acteur las Hermans' roman voorafgaand aan de opnamen in een Engelse vertaling. 'Ik keek er van op: wat wij als Noren als normaal beschouwen, ervaart hoofdpersonage Alfred als obstakels. En hij ziet overal obstakels. Nederland ligt hier toch ook weer niet zo ver vandaan, maar Hermans beschrijft ons - de Noren en Noorwegen - als iets exotisch.'

Film en W.F. Hermans was geen eenvoudige combinatie, bleek bij de eerste verfilming van een van zijn boeken

De eerste Hermans-verfilming Als twee druppels water (1963, naar zijn oorlogsroman De donkere kamer van Damokles) werd geregisseerd door de latere Oscarwinnaar Fons Rademakers (De aanslag), gefilmd door de legendarische Franse cameraman Raoul Coutard (in schitterend zwart-wit) en geselecteerd voor het Cannes Filmfestival, waar de internationale pers de speelfilm prees. In Nederland werd de film goed bezocht. Toch is de film slecht bekend bij het grote publiek. Dat komt voor een belangrijk deel door de financier van de film: bierbrouwer Freddy Heineken. Hij hield vertoning na de eerste bioscoopronde categorisch tegen. Officieel om piraterij te voorkomen, maar algemeen bekend is dat Heineken gedreven werd door een ander motief: zijn maîtresse en oud-werkneemster Nan Los had een bijrol in de film gekregen, maar toen die relatie werd verbroken wilde Heineken dat de film nooit meer te zien zijn.

Ook Hermans, die meewerkte aan de totstandkoming van de film, was uiteindelijk ontevreden over Als twee druppels water. De eerdere vriendschap tussen hem en Rademakers zou geen stand houden.

Niks lukt

Vrijwel niks lukt, in Nooit meer slapen. Hermans' paranoïde antiheld, bezit geen gevoel voor richting, wordt lek geprikt door de vele muggen, verliest zijn kompas en - misschien wel het meest fnuikend - lijkt gedreven door een verkeerd soort ambitie: hij wil een grote vondst doen om de wetenschapscarrière van zijn overleden vader te overtreffen.

Zijn these: die kogelronde kleine meren, eigenlijk gaten in de toendra, hoeven niet door ijs te zijn uitgesleten, het kunnen kraters zijn van meteorieten. Maar om dat aan te tonen, dient hij ter plekke eerst zo'n buitenaardse steen te vinden. Dat is lastig, als je meent dat je wordt tegengewerkt door de Noorse collegawetenschappers.

'De portier is een invalide', luidt de openingszin van de roman. Een constatering van Alfred als die zich meldt bij het instituut voor geologie in Oslo, waar een mismaakte man de balie bemant. 'Iedereen die het boek las, heeft het altijd over die openingsscène met die portier', zegt Koole. 'Ik dacht: die skippen we meteen, hebben we dat gehad.'

Het grote gevaar bij het verfilmen van een boek is te slaafs adapteren. Liever riskeert hij de onvrede onder Hermans' bewonderaars, die het overigens zelden eens zijn. 'Wat mij aansprak in Nooit meer slapen is de desoriëntatie: Alfred verliest elk besef van tijd. Hermans neemt hem alles af: hij heeft geen geliefde, God bestaat niet, wetenschap slaat nergens op en boven op de berg zijn er geen diepere inzichten. Hij dwaalt daar waar geen bomen meer groeien, eigenlijk niks meer is. Een modern mens zonder doel. Als je echt alles loslaat, bestaat de kans dat je gek wordt.'

Chronologisch opgenomen

Zover is het nog niet, vandaag, op dag negen van de opnamen. Er staan miniscènes op het programma, zoals: Alfred bestudeert de kaart, ontdekt dat er nog tien rivieren dienen te worden overgestoken; net als hij zijn ritme vindt, struikelt Alfred; Alfred pakt een stukje rots op, bestudeert het. En ook: de Noorse wetenschapper Qvigstad praat over Bella Gray en zwarte vrouwen.

Anna Bella Gray, de vrouw met twee hoofden en drie borsten. Althans: volgens de wijd verspreide trucagefotografie uit 1901. De ideale vrouw, volgens een van de Noorse expeditieleden, die in Hermans' roman stelt verder 'alleen potent' te zijn bij zwarte vrouwen. 'De psychiaters beweren dat het komt doordat een negerin onmogelijk mijn moeder kan zijn geweest.'

'Zal ik het grappiger spelen?', vraagt acteur Thorbjørn Harr (41) na een eerste, meer serieuze take.

'Probeer maar', zegt regisseur Koole.

Beeld Keyfilm

Beyond Sleep wordt zo veel mogelijk chronologisch opgenomen. Van Scholten Aschat kent het script slechts tot waar de opnamen zijn gevorderd. De 26-jarige acteur won in 2012 een Gouden Kalf voor zijn op Willem Holleeder gestoelde hoofdrol in De Heineken Ontvoering. 'Reinout heeft iets waardoor je automatisch compassie voor hem voelt en hoopt dat het goed met hem gaat', zegt Koole, die ook meerdere buitenlandse acteurs liet auditeren voor de rol van Alfred. 'Daar bovenop bezit hij een waanzinnig acteertalent: hij kan óók gemeen spelen, getormenteerd, verward.'

Dat palet wordt aangesproken als Alfred, inmiddels al even dolend, een eenzijdig gesprek voert met een verstrikt geraakt jong eendje, dat hij uit een net plukt. 'Reinout zei: ik ben paranoïde, ik moet 'm opeten. Dat kan niet, zei ik. Ik had een lieve scène in gedachten. Reinout heeft een uur lang vol overgave tegen die eend zitten praten, half geïmproviseerd. De scène werd steeds gevaarlijker, Alfred wordt boos op dat eendje. Wat zit je nou te piepen? Roep je je moeder? Ga maar naar je moeder. Ga dan!'

Koole werkte met een vertrouwde dierentrainer: de Nederlander die tevens de benodigde kauwtjes voor de film Kauwboy trainde. Er komt ook een vosje voor in Beyond Sleep. 'Die trainen we nu. In de roman wordt een witte poolvos beschreven. Dat kan eigenlijk niet in de zomer, dan zijn ze grijs gevlekt. Ook Hermans kan fouten maken.'

Onbegrijpelijk goed

Schrijver Willem Frederik Hermans liet zich geregeld hard uit over de Nederlandse speelfilm ('laten wij er geen geheim van maken, de Nederlandse film betekent niets'), maar kon ook complimenteus zijn. Zo had hij - hoewel ontevreden over het scenario - waardering voor aspecten van de verfilming van zijn novelle Paranoia door Adriaan Ditvoorst, uit 1967. Hij prees de 'prachtige fotografie' van Jan de Bont en het 'bijna onbegrijpelijk goede' spel van actrice Pamela Koevoets.

Geest van de schrijver

De geest van de schrijver hangt over de opnamen, vandaag. Meer misverstand dan moedwil, dat wel. Eerst was er de draagbare camera die een kleine tril blijkt te hebben - ook opnamen van een dag eerder zijn mogelijk onbruikbaar. Een domper: de camera en Zweedse eigenaar en bediener zullen moeten worden vervangen.

En dan is er de Noorse geluidsman, die er een ander tempo op nahoudt dan de rest van de crew. Een paar dagen later zal ook dit crewlid worden vervangen. Achteraf valt de schade mee: de bewuste beelden blijken, na een kostbare computerbewerking, toch bruikbaar. En als vervanger wordt de camera-operator ingevlogen die de woestijnopnamen verzorgde voor Gus van Sants Gerry. Die bleek beschikbaar, en niet eens zo veel duurder.

Dikke wolken pakken zich samen tussen de bergtoppen aan de overzijde van het dal, als donzig beddengoed. 'Briljante wolken daar', zegt Koole, de moed erin houdend. Dat helpt: de Noorse acteurs blijven onverminderd vrolijk, Van Scholten Aschat concentreert zich door af en toe een eindje te wandelen, met zware bepakking.

'Alles is al mislukt', instrueert Koole zijn hoofdrolspeler, voorafgaand aan de volgende opname, waarin Alfred sjokt en struikelt.

'Misschien moet je toch maar niet uitglijden', bedenkt de regisseur na de eerste take. 'Ik geloof het hier niet helemaal.'

'O, maar ik kan het doen zodat je het wel gelooft', zegt Van Scholten Aschat.

De acteur houdt woord.

Hermans was geen groot liefhebber van films uit eigen land. 'Er bestaan twee soorten Nederlandse speelfilms', merkte hij in 1967 op in Elsevier: 'De eerste soort is slecht, de tweede soort is mooi maar saai.'

Koole schiet in de lach. 'Ja, geweldig citaat.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden