Column

Niets doen lijkt zelden lonend

 

Zijn we doorgeslagen met de verantwoording en bureaucratie die we vragen van professionals in met name zorg en onderwijs?

Als je het de meeste zorg- en onderwijsprofessionals zelf vraagt, zal het antwoord ongetwijfeld bevestigend luiden. En het zou me ook niet verbazen als onderzoek aantoont dat er meer tijd besteed wordt aan verantwoording en rapportage dan in het verleden het geval was.

Toch zijn daar ook best een paar kanttekeningen bij te maken. Zo staan velen die hun mond ervan vol hebben dat het best wat minder mag met het verantwoordingscircus vooraan in de rij om meer regelgeving en meer verantwoording te vragen als er ergens iets mis gaat.

De SP vormt daar in de Tweede Kamer het beste voorbeeld van. Enerzijds de mond ervan vol dat mensen in de zorg en het onderwijs meer ruimte moeten krijgen om vanuit hun eigen professionaliteit hun vak in te vullen. Maar ook vooraan bij de interruptiemicrofoon als er ergens iets mis gaat of als het in stad A heel anders wordt opgelost dan in stad B.

En nooit met als conclusie dat het beste antwoord minder regelgeving zou zijn. Ook zelden met het antwoord dat fouten gemaakt kunnen worden; of dat als je iets aan professionals overlaat, er in Amsterdam weleens een ander antwoord op verzonnen kan worden dan in Enschede. Maar bijna altijd met het verzoek om meer regelgeving, meer gelijkheid en meer verantwoording.

Voor een deel speelt daar ordinair politiek opportunisme een rol bij, en echt niet alleen bij de SP. Maar er is ook meer aan de hand. Het lijkt erop dat in onze samenleving de houding ten opzichte van risico fundamenteel aan het veranderen is. Fouten mogen niet meer worden gemaakt, incidenten staan meteen gelijk aan systeemfalen. Waar komt dat vandaan? Ik probeer heel voorzichtig twee verklaringen.

Allereerst, de wereld is zo verschrikkelijk complex geworden. Hoeveel mensen snapten ten tijde van het oproer over mogelijke fraude met wel of niet terecht ingediende facturen in de zorg, precies hoe het eigenlijk werkt met registratie en facturatie in de zorg?

Hoeveel mensen snappen de financiering van universiteiten en kunnen een balans of jaarrekening op haar merites beoordelen? Is dat dan allemaal nodig om er een oordeel over te kunnen hebben? Misschien niet, maar als er in een ingewikkeld complex van instituties en regelgeving iets misgaat en je snapt net niet helemaal hoe het zit, dan zal de reflex eerder zijn richting meer dan minder regelgeving.

Een tweede mogelijke verklaring zoek ik bij de opkomst van commerciële en later nieuwe media. In de goede oude tijden waarin kranten en journaals de belangrijkste kanalen waren waarlangs nieuws tot ons kwam, waren vele filters en vertragingen werkzaam. De krant kwam pas de volgende dag, het journaal pas om acht uur. Daar was over de verschillende issues nagedacht, ze waren naast en tegenover elkaar geplaatst, er werd een duiding aan gegeven en de weergave van het nieuws kende dus een zekere traagheid maar ook bezonnenheid en samenhang.

De eerste verandering daarin kwam met de opkomst van commerciële media, met name commerciële omroepen. Die waardeerden de nieuwswaarde van incidenten en misstanden anders dan de traditionele media dat deden; hoger, welteverstaan - het incident haalde sneller en prominenter het nieuws.

Met de opkomst van de nieuwe, sociale media verdween de filtering door traditionele redacties en het aanbrengen van samenhang en bezonnenheid. Elk nieuwsfeit, of mogelijk nieuwsfeit, of verzonnen nieuwsfeit, wordt meteen en los van context en duiding het net op geslingerd.

Iedereen maakt zijn eigen nieuws, alles is belangrijk, alles is groot, alles vraagt meteen om een antwoord. Ook dat is een setting waarin politici het niet makkelijk zullen vinden even op de rem te gaan staan, maar een grote druk zullen voelen om iets te moeten doen; en wel meteen.

Niets of minder doen lijkt zelden lonend, ingrijpen suggereert overtuiging en vastberadenheid en krijgt daarom vaak de voorkeur. Rolf Dobelli noemt dit in zijn uiterst vermakelijke boekje De kunst van het heldere denken - 52 denkfouten die je beter aan anderen kunt overlaten de 'action bias': de samenleving geeft de voorkeur aan handelen zonder nadenken boven zinvol afwachten. Hij citeert de wis- en natuurkundige Blaise Pascal: 'Alle ellende van de mensen heeft maar één oorzaak, namelijk dat zij niet in staat zijn rustig in een kamer te blijven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden