Niets dan de waarheid

Hij is 77 en geldt als peetvader van de 'direct cinema'. Albert Maysles, maker van de documentaires 'Gimme Shelter' (over de Stones) en 'Yankee No!' (over Fidel Castro)....

Hij was erbij toen John Lennon en de andere leden van de Fab Four in 1964 voor het eerst voet op Amerikaanse bodem zetten. Het Britse Granada Television had gebeld. Het vliegtuig landde over twee uur op Idlewild Airport, het latere JFK. Kon hij ze met de camera volgen? Natuurlijk, had hij verzekerd, na wat touwtrekken over het bedrag. Toen hij de hoorn op de haak legde, had filmmaker Albert Maysles, groot liefhebber van klassieke muziek, wat hulpeloos het vertrek rondgekeken. 'Weet iemand wie dat zijn, The Beatles?'

Hij had ook in de buurt kunnen zijn, toen op 8 december 1980 Lennons laatste uur in Amerika had geslagen. Zijn gezin hoorde de vijf schoten wel, waarmee Mark David Chapman de ex-Beatle doodschoot voor de entree van het Dakotagebouw aan de zoom van Central Park, New York. Maysles en Lennon woonden er beiden.

Maar de filmmaker verbleef in Parijs. Anders had het misschien wel kunnen uitmonden in een grote dramatische vertelling, een documentaire met een begin en een eind, een fenomeen recht gedaan, een tijdperk in beeld gebracht. Maar je kunt niet overal zijn. Hij had bovendien zijn camera al vaker scherp gesteld op gebeurtenissen en namen die telden.

Hij legde samen met zijn broer David (overleden in 1987) vast hoe een jonge John F. Kennedy de Amerikaanse kiezers veroverde (Primary), hoe Fidel Castro de Verenigde Staten tartte (Yankee No!), en volgde inpakkunstenaar Christo bij al diens projecten. En een tijdperk had hij al eens uitgeluid, de jaren zestig, met Gimme Shelter (1970), het verslag van het grimmige concert van de Rolling Stones in Altamont, waarbij Hells Angels, door de groep ingehuurd als bewakers, een zwarte jongen doodstaken toen deze een pistool trok.

En wat hem betreft hoeft het bepaald niet altijd groots en meeslepend te zijn. Verhalen van gewone mensen zijn hem het dierbaarst. Albert en David reisden mee met verkopers die langs de deuren de bijbel verkochten (Salesman, 1968). Weken achtereen waren ze te gast bij twee excentrieke vrouwen, moeder en dochter, die tussen poezen en wasberen een vervuild en vervallen huis in East Hampton bewoonden (Grey Gardens, 1974). In Lalee's Kin (2000) zoomde hij in op een arme zwarte familie in Mississippi.

Vandaag beklimt Maysles (77) hetzelfde illustere bordes van het weelderige, negentiende eeuwse Dakotagebouw. Aan de overkant zet de zon het park in laaiende herfstgloed. Volgend jaar hangt Christo er doeken aan hoge hekwerken en Maysles zal met zijn camera de straat oversteken.

Hij begroet de bewaker en gaat voor door de marmeren gang, afgezet met mahoniehouten lambrisering. 'Kom, ik zal je het hele appartement laten zien.' Hij woont er al jaren. Ook Yoko Ono bleef, ze heeft een appartement op de zevende. Lauren Bacall is Maysles' buurvrouw. Leonard Bernstein heeft er gewoond, Roman Polanski gebruikte het als decor voor Rosemary's Baby.

Een onderzoekende, maar vriendelijke blik achter de glazen van een monumentale bril. De toon is zacht, traag, maar zelfverzekerd. Hij is trots op zijn reputatie. 'Dit was een heel belangrijke film.' Wat wil je ook? Nestor van de direct cinema, de cinema vteen rol die hij deelt met D.A. Pennebaker, Frederick Wiseman, Robert Drew en Richard Leacock. De camera, op de schouders gedragen, registreert. Beweging. Dialoog. Stiltes. Geen interviews, geen commentaar. De peetvaders komen naar Amsterdam voor discussie, vrijdag en zondag op het International Documentary Festival Amsterdam, IDFA.

Maysles, zoon van een postbeambte en onderwijzeres van Russische origine, was de eerste die in de jaren vijftig op pad ging met een zelf in elkaar geknutselde camera die beeld geluid opnam. Hij studeerde psychologie in Boston en gaf er enige jaren les. 'Ik wilde mensen leren begrijpen. Door films te maken kon ik het de rest van de wereld ook laten weten.'

Motieven

'Het doel is altijd iets te filmen wat betekenis heeft, wat betrokkenheid laat zien. De kijker moet het gevoel krijgen dat hij een direct betrokken getuige is. Ik denk dat wij in deze moderne wereld elkaar moeten leren kennen. Het is erg moeilijk om een oorlog te beginnen met een ander land als je weet wie er leven. Het is makkelijk om oorlog te voeren met Irak als je Irakezen niet kent.

'Je mag het gerust idealistisch noemen. Maar het is belangrijk dat dit soort films worden gemaakt. Zelfs als er geen specifiek politiek of sociaal thema is, zoals in Grey Gardens. Shakespeare was belangrijk. De Mona Lisa is belangrijk. Zulke kunst schept verbondenheid met onze eigen menselijkheid, het geeft inzicht.

'Ja, ik geloof zeker dat ik wat bereik met mijn documentaires. Het zijn eye-openers, denk ik. Wie Salesman heeft gezien, ontdekt iets belangrijks over Amerika en het systeem. De schrijver Charles Lamb zei ooit dat er niets mooiers is, zowel op het platteland als in de stad, dan het geluid van een klop op de deur. Tenzij, zou ik eraan willen toevoegen, het een bijbelverkoper is. Je ziet dat zowel de verkoper als de klant in wezen aardig is, maar dat het systeem ze weinig goeds brengt. Ze vertonen gedrag dat tegen hun natuur is. De verkoper die maar aandringt, de klant die van hem af wil.

'In Lalee's Kin vraagt de grootmoeder, de centrale figuur in de film, aan haar kleinzoon wat hij wil worden als hij groot is. Ik wil de gevangenis in, is zijn antwoord. Zoals alle mannen in zijn omgeving. Iemand uit mijn klasse, de bourgeoisie voor mijn part, weet zoiets niet. Ze zijn niet aanwezig, daar.'

Methode

'Op een enkele uitzondering na, komen de onderwerpen bij toeval tot stand. Er is ons altijd meer aangeboden dan we zelf selecteerden. Granada TV belde ons voor The Beatles omdat ik toen al naam had gemaakt. Het was twee uur voordat ze landden. ''Zijn ze goed'', vroeg ik aan mijn broer. ''Ja, ze zijn heel goed'', zei hij. Salesman was ook zoiets. We hadden net Truman Capote gefilmd die zijn boek In Cold Blood had voltooid, de eerste non-fictie roman. Zijn uitgever zei dat wij als eersten een non-fictie featurefilm moesten maken. Hij suggereerde dat het over huis-aan-huis verkopers moest gaan. Wij ontdekten dat er handelaren waren die met de bijbel langskwamen.

'Het thema zei zo veel over Amerika. De bijbel is toch een symbool in onze cultuur. En hier waren die mannen, die het niet om spirituele redenen aanprezen, maar vanwege de kleurenfoto's en fraaie wijze waarop het boek was gebonden. Als een prodZo'n verkoper paste in het beeld van het kapitalisme. Zijn toekomst ligt in zijn eigen handen.

'Onze manier van filmen is vaak the fly on the wall genoemd. Het is geen goede vergelijking. De fly on the wall is een camera op zichzelf. Geen hart en ziel. Geen hersens. Geen vermogen om te selecteren. Alles zien en uiteindelijk met niets eindigen. Wat de fotografie interessant en de moeite waard maakt is het oog achter de lens. Zonder dat heb je niets.

'De beste beschrijving is ongecontroleerde cinema. Je weet nooit wat er gaat gebeuren. En er hoeft niet altijd wat te gebeuren. Er zit een sc in Salesman, waarschijnlijk de belangrijkste uit de film, waarin een verkoper, Paul, alleen in een restaurant zit, na de zoveelste deprimerende ervaring. Als kijker vraag je je af wat er in zijn hoofd omgaat. Je identificeert je met hem. Een andere filmer had misschien gevraagd: Paul, waar denk je aan? Maar de stilte is veel krachtiger dan wat woorden kunnen uitdrukken.

'Wat telt, is dat er een intieme relatie ontstaat. Dat begint met de manier waarop je met je ogen contact maakt, empathie toont. De blik. Je komt niet ver als je iemand het gevoel geeft dat je hem of haar niet aardig vindt. Ze zullen hun hart en geest voor je openstellen als ze erop vertrouwen dat je verantwoord werkt, eerlijk en oprecht. Van hart tot hart, uiteindelijk. Of ik ze allemaal zo aardig vind? Nou ja, ik kan ze tenminste het gevoel geven dat ik ze misschien aardig ginden. En mijn moeder zei: er zit altijd wel iets goeds in iemand.

'Ik geloof dat ik toegang kan krijgen. Ik ben ervan overtuigd dat mensen liever hun geheimen ontsluieren dan bewaren. Er is een drang in een ieder om herkend te worden, om te laten zien wie ze echt zijn.

'Ik kijk niet alleen maar in de lens. Ik let erop wat er omheen gebeurt. Je moet durven wegkijken. Het moet je een beetje in de botten zitten. In Gimme Shelter zit een sc waarin een Hells Angel vol haat en verachting naar Mick Jagger kijkt. Die zingt, danst, maar is de controle over het publiek al kwijt. Het is belangrijk dat Jagger dan wel in beeld blijft, ook al is het vaag. Je ziet de onderlinge relatie. Misschien vormde die man wel een gevaar voor Mick Jagger, toen. The guy was freakin' out.

Mores

'Bij Grey Gardens zijn we diep in de psyche van de moeder-dochter relatie doorgedrongen. We zagen hun ruzies, hun onttakeling, hun liefde. Het was intiem. Te intiem, volgens sommigen. We exploiteerden ze, was het verwijt. Ach, ik weet het niet. Toen de moeder Edith stierf, vroeg Little Edie of ze nog iets wilde zeggen. Nee, zei ze, het is allemaal in de film. We waren bij de waarheid gekomen.

'Je kunt te ver gaan. Ik werk aan een film over treinreizigers. In Indiana trof ik een vrouw die zojuist afscheid had genomen van een echtpaar. Ze huilde. Ze kon niet kiezen, vertelde ze. Tussen haar echtgenoot en de man die net was vertrokken. Dat was degene van wie ze hield. Ik had het kunnen filmen, denk ik. Maar nee. Dan zou je relaties beschadigen.

'Beroemdheden vertrouwen me. Ik zet ze niet neer als celebrity, maar probeer in hun persoonlijkheid te geraken. Ik ben er niet zeker van of andere filmers ook zo dichtbij komen. Als beroemdheden de film zien, zeggen ze altijd: my goodness, that's me. Ik ben niet bedreigend voor ze. Voor iemand als Michael Moore is het een stuk moeilijker. Voor hem rennen ze weg. Ze hebben er goede redenen voor. Hij zegt het zelf: hij is er op uit om ze te pakken.

'Het is niet tegen de principes van direct cinema om een zekere structuur aan te brengen. De Stones wilden graag zien wat we hadden gefilmd. Ze wisten dat het incident erop stond. We filmden dat ze aan het kijken waren. Het geeft de film al vroeg iets dreigends. Het hoeft niet strikt chronologisch te zijn. Structuur is legitiem. Wat de doorslag geeft is dat het snijden van een film niet mag leiden tot een verhaal dat afwijkt van het ruwe materiaal van de camera.'

Mooi

'De openingssc in Salesman behoort tot mijn favorieten. De verkoper is bezig met zijn verhaal, en een kind dat zich verveelt, loopt naar de piano. Beethoven had geen treffender melodie kunnen schrijven. Pom, pom, pom, naar beneden. Het paste perfect in de stemming. Het kind had een Music Award moeten krijgen! En een Oscar!

'In mijn film met Castro zit een belangrijk fragment. Hij is telefonisch in gesprek, maar je ziet hem niet. Hij staat in een ander vertrek. Ik zoom in op de draad van het toestel. De spanning verandert met de uitdrukkingen in zijn stem. En uit die bewegingen kun je opmaken wat er in Castro omgaat. Het was een heel speciale manier om in de psychologie van de man te kijken. Gezichten zeggen niet alles. In Primary geeft eerst John F. Kennedy een speech, en daarna komt Jackie. Natuurlijk wil iedereen haar gezicht in beeld. Ik sta achter haar. Waarom? Haar handen. Ze hield ze friemelend op haar rug. Zo nerveus was ze. Toen ze de film zag, zei ze uitgerekend bij die sc: oh, dit moeten we bewaren voor de kleinkinderen.'

Moore

'Wat Michael Moore maakt, is niet de hoogste vorm van documentaire. Kunst is vaak juist zonder doel. Wat is het doel van een schilderij van Rembrandt? Voor mij is de bepalende factor de liefde die in het proces wordt gestoken. Bij Moore is het haat. Dat is een beperkende factor. Het is kortzichtig. Het is propaganda. Je sluit je af voor andere invloeden. Maar er zijn argumenten om zoiets wel te doen, om de publieke opinie in de juiste richting te bewegen. Als de feiten maar kloppen. En in Fahrenheit 9/11 leken de feiten me correct.

'Natuurlijk heb ik ook standpunten, zoals iedereen. Je bent menselijk. Maar ik vind dat je er een zekere afstand van moet kunnen nemen. Wetenschappers doen het bijvoorbeeld. Ik geloof niet dat je als filmmaker naar volledige objectiviteit hoeft te streven. Objectiviteit veronderstelt een zekere kilheid, het vermijden van emoties. Maar ik denk wel dat je de waarheid kunt vertellen. We zijn er wel vaak cynisch over, maar aan de andere kant heb ik nog nooit iemand in de rechtszaal bezwaren horen maken als een getuige zweert de waarheid, en niets dan de waarheid te spreken.

'Ik geloof in de toekomst van de documentaire. Reality tv verdient nauwelijks de kwalificatie van documentaire, maar draagt misschien wel bij tot verdere acceptatie van non-fictie. Maar het kan ook leiden tot disrespect en misbruik. Het is altijd moeilijk je documentaires op tv te krijgen. Ze zijn niet commercieel genoeg. In andere woorden: de eisen van tv zijn te laag. We weten allemaal hoe laag die zijn.

'Maar de tijd is in ons voordeel. In literatuur is het al gebeurd: er is veel belangstelling voor non-fictie. De waarheid zal zegevieren, altijd tevoorschijn komen.'

Meer

'Deze maand word ik 78. Ik werk nog aan een film over de Dalai Lama, de film waarin ik treinreizigers volg, en het Christo-project in het park. Wat me gaande houdt? Nou ja, overschat het niet. Ik fotografeer, ik werk de ideeuit, en probeer het geld bij elkaar te krijgen. Dat is het zo'n beetje. Het monteren daarentegen duurt vaak maanden. Daar doe ik niet aan mee. Het lukt me niet. Ik kan niet kiezen.

'Als je iets vangt wat de moeite waard is, geeft je dat een energie die lang duurt. Vorig jaar verbleef ik met de Dalai Lama hier in een hotel. Om vijf uur 's morgens ging hij mediteren. Ik was alleen met hem op de kamer. Het is een sterke sc geworden, een heel sterke. Oh yeah. Er was magie. Je voelde zijn geest. Als kijker ervaar je wat de ander ervaart. Dat zijn de momenten waarvoor je het doet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden