Niets achter dromen zoeken

Oidipous beschrijft het onontkoombare lot van de koning bij wiens geboorte wordt voorspeld dat hij zijn vader zal doden en zijn moeder zal huwen....

Kleine jongetjes begeren hun moeder. En omdat hun vader het belangrijkste obstakel is bij de vervulling van deze wens, zouden ze hem het liefst uit de weg ruimen. Er zijn weinig stellingen van Freud die voor zoveel beroering hebben gezorgd als deze. Weg was de onschuld uit de kinderkamer. Weg het gezin als basis van vrede en vreugde. Maar Freud meende goede gronden te hebben om zijn verontrustende inzicht tot een algemeen principe te verklaren. Niet alleen had een analyse van eigen en andermans dromen hem op dit spoor gezet, er was ook historische bijval. ‘Als om dit inzicht te ondersteunen’, schrijft hij in 1900 in De droomduiding, ‘heeft de Oudheid ons de stof van een sage overgeleverd waarvan de ingrijpende en universele kracht alleen valt te verklaren uit een dergelijke algemene geldigheid van de besproken vooronderstelling uit de kinderpsychologie. Ik bedoel de sage van koning Oidipous en het gelijknamige drama van Sofokles.’

Sofokles’ tragedie beschrijft de onvermijdelijke neergang van Oidipous, van wie het noodlot al voor zijn geboorte bekend is: hij zal, vertelt een orakel, zijn vader vermoorden en zijn moeder trouwen. De vader, die koning van Thebe is, laat zijn moordlustige baby dan ook met samengebonden voeten naar de bergen brengen om daar te sterven. Dankzij een barmhartige herder komt Oidipous echter bij een andere koning terecht die hem als z’n eigen zoon opvoedt. Eenmaal volwassen hoort Oidipous wat zijn lot is en vlucht hij bevreesd weg bij de mensen van wie hij denkt dat het zijn echte ouders zijn. Maar noodlot is noodlot: hij doodt op een kruispunt in twist een vreemdeling, over wie hij jaren later hoort dat het zijn vader was. En als hij Thebe van een vloek verlost, krijgt hij koningin Jokaste tot vrouw, van wie hij pas ontdekt dat ze zijn moeder is als ze samen vier volwassen kinderen hebben. Dan verhangt Jokaste zich, en rukt Oidipous de gouden spelden van haar kleding om ze diep in zijn ogen te boren. Blind en gebukt onder schande gaat hij in ballingschap, vergezeld door zijn dochter Antigone.

Dat het geen pas geeft je moeder te begeren en je vader dood te wensen, is volgens Freud ook ieder jongetje van een jaar of drie wel duidelijk. De ongepaste wens bezorgt hem castratieangst: zal zijn vader hem niet boos de penis afsnijden? De uitweg is om zich niet met de vader te meten, maar zich met hem te identificeren, en later een eigen vrouw te kiezen. Zo, in grote trekken, verloopt volgens Freud een gezonde ontwikkeling. Verloopt de ontwikkeling niet helemaal volgens plan, dan worden hardnekkige, beschamende wensen verdreven naar het onderbewuste. In verhulde vorm duiken ze dan het hele leven door op in bijvoorbeeld dromen. Een zorgvuldige analyse van die dromen op de divan van de psychiater dient om door de verhullingen heen de ware inhoud van het onderbewuste bloot te leggen.

Het is een voorstelling van zaken die op weinig aanhang meer kan rekenen. Misschien had Freud in Jokastes woorden een waarschuwing moeten lezen. Zij stelt Oidipous, die bezorgd is over de voorspelling van het orakel, zo gerust:

‘Veel mensen deelden in hun dromen al

Hun moeders bed. Wie daar niks achter zoekt

Verdraagt het leven het gemakkelijkst.’

Freud zocht bijzonder veel achter dromen en schiep op zijn beurt een mythe, met grote gevolgen voor het mensbeeld in de westerse wereld.

Dat zijn oedipuscomplex inmiddels als achterhaald wordt beschouwd, doet niets af aan Sofokles’ Oidipous.

De prachtige nieuwe uitgave die deze week in de Perpetua-reeks is verschenen, bewijst dat ook zonder de door Freud veronderstelde algemene geldigheid van het Oidipous-drama de ‘ingrijpende en universele kracht’ van Sofokles’ tragedie nog altijd fier overeind staat.Ranne Hovius

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden