Niet zo maar arbeid in de inrichting

BIJNA HONDERD hectare meet het terrein van het voormalig Provinciaal Ziekenhuis Santpoort, een van de eerste psychiatrische inrichtingen van Nederland....

Hoe het leven binnen de inrichting was, toont het museum Meerenberg, ondergebracht in het koetshuis. Van 21 maart tot 21 april is er een tentoonstelling over de rol die de 'arbeid' in de geschiedenis van de inrichting speelde. Pijlen met 'museum' leiden de bezoeker rond het meertje, het middelpunt van het fraaie park.

Er bestaat een hardnekkige anekdote over een berg die de patiënten moesten afgraven en met kruiwagens verplaatsen naar de rand van het terrein. Als de klus geklaard was, zouden ze opnieuw moeten beginnen met afgraven en grond verplaatsen, maar nu in de tegenovergestelde richting. Een perpetuum mobile om de mensen aan het werk te houden. P. van Twuyver, dertig jaar als verpleegkundige werkzaam geweest in de inrichting en nu beheerder van het museum, weet hoe dat verhaal in de wereld komt. 'In het najaar en de winter waren hier altijd ploegen patiënten in de weer met het verzamelen van droge bladeren. Daar werd een berg van gemaakt, met laagjes zand ertussen. Na drie jaar waren die bladeren compost geworden. Die compostberg werd dan weer afgegraven en de vruchtbare grond werd met kruiwagens naar de bloemperken gereden.' Zinvol werk, dus. Nu er nog maar weinig patiënten op het terrein wonen, komen er hoveniers van buiten om dat allemaal te doen. 'Daar zijn ook verstandelijk gehandicapten onder', glimlacht Twuyver.

Een groot deel van de gebouwen wordt niet meer bewoond: de meeste patiënten verhuisden naar nieuwe onderkomens in Amsterdam. 'Psychiatrisch Ziekenhuis Amsterdam' heet het voormalige 'Santpoort' nu. De negentiende-eeuwse gedachte dat 'krankzinnigen' tussen bomen moeten wonen, is verlaten.

De leraar mandenvlechten verhuisde mee naar Amsterdam want ambachtelijk werk wordt - opnieuw - als therapeutisch beschouwd. Werk geeft structuur aan de dag. Mensen hebben er houvast aan en het geeft voldoening dat ze iets nuttigs gedaan hebben. Al is het maar het inpakken van snelbinders in kartonnen doosjes. In de jaren zeventig werd er schande over gesproken dat psychiatrische patiënten zulk saai werk te doen kregen en werd de 'vrije expressie' ingevoerd. Maar niet iedereen heeft inspiratie voor schilderen of kleien. De 'arbeidstherapie' raakte in het slop. Niet voor lang: in de jaren negentig worden de ambachtelijke bezigheden weer gestimuleerd. 'Veel mensen vinden het prettig om iets nauwkeurig en netjes in elkaar te zetten', zegt Twuyver. 'En ze verdienen er een centje mee.' Nog maar een paar weken geleden stelde een groepje bejaarde bewoners van 'Santpoort' als voorwaarde voor hun verhuizing naar Amsterdam dat ze daar konden doorgaan met het inpakken van snelbinders.

'Van werkverschaffing tot activiteitenbegeleiding' heet de tentoonstelling, en dat zegt genoeg. Het is nog maar 150 jaar geleden dat men in Nederland besloot krankzinnigen te gaan behandelen als zieken en niet langer alleen maar op te sluiten, als lastige elementen in de maatschappij. Werken paste in de 'zedenkundige behandeling' en de arbeid van patiënten was ook noodzakelijk om de inrichting draaiend te houden. De patiënten kweekten hun eigen groenten, breiden sokken, weefden de stof voor hun eigen kleding en beddengoed maar ook een beetje voor de verkoop. De zwakst begaafden pluisden touw uit voor de vulling van de matrassen, die vaak vernieuwd moesten worden omdat er veel incontinenten waren.

De tekenaar Krabbé heeft al deze bezigheden rond de eeuwwisseling vastgelegd. In combinatie met voorwerpen en foto's zijn het toch vooral die sfeervolle tekeningen die de tentoonstelling indrukwekkend maken.

De expositie 'Van Werkverschaffing tot activiteitenbegeleiding' is tot 21 april te bezichtigen op woensdag- en zondagmiddag (behalve paaszondag), van 13.30 tot 16.30. Museum Meerenberg, in het koetshuis van het Psychiatrisch Ziekenhuis Amsterdam (voormalig Provinciaal Ziekenhuis Santpoort), Brederodelaan 10, Bloemendaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden