Niet weten hoe je in opstand moet komen

Alles in Trust, met vier dansers en vijf acteurs een dialoog tussen dans en toneel, wijst op de ratrace om op alle fronten 'inspirerend' te zijn.

'En als ik zou gaan, zou er niets veranderen. En als ik zou blijven, zou er niets veranderen. En als ik je echt, echt zou willen, zou er niets veranderen. En als ik gewoon in slaap zou vallen, zou er niets veranderen.' In talloze varianten wordt de pointe van deze tekst herhaald en overgepakt door verschillende acteurs en dansers. Tegelijkertijd spreken ook de bewegingen boekdelen. Een ander aanklampen en loslaten, iemand omhoog tillen en laten vallen, op een stoel gaan zitten en er direct weer afglijden. Wie nog denkt dat Trust van de Nederlandse choreograaf en danseres Anouk van Dijk (45) en de Duitse regisseur en toneelschrijver Falk Richter (41) over vertrouwen gaat, weet na de eerste scène beter.


Aan de keukentafel in Richters moderne appartement in de Berlijnse kunstenaarswijk Prenzlauerberg wordt erom gelachen. Richter: 'Eigenlijk gaat Trust meer over wantrouwen.' Van Dijk: 'Over het verlíes van vertrouwen.' De co-productie die zij in 2009, tien jaar na hun eerste samenwerking, maakten bij de fameuze Schaubühne in Berlijn, Richters vaste stek, was zo'n succes dat in september een reprise volgde en het stuk vanaf morgen ook in Nederland is te zien.


Trust is een opvallend natuurlijke afwisseling en vermenging van bewegingsfrases en flarden tekst (soms ware bombardementen!) en een cynisch, maar ook hilarisch verhaal over het failliet van 'systemen'. Daarbij worden de meer taaie, afstandelijke systemen als economie en politiek handig naar een meer smeuïg, persoonlijk niveau getrokken door 'het systeem' van een uitgebluste, verziekte relatie uitgebreid aan bod te laten komen. Richter: 'Een maatschappij kan niet draaien zonder vertrouwen, een relatie evenmin. Ik geloof ook dat relaties steeds meer worden gezien als een markt, als een project waarmee gewin te behalen valt.'


De inspiratie voor dit alles lag voor het oprapen. De kredietcrisis was volop gaande toen het creatieproces begon en het geloof in de maatschappij en de politiek raakte steeds meer gedeukt. Van Dijk en Richter hadden bovendien net 'de constante druk van de dictatuur' gevoeld toen ze in China, toevallig tegelijkertijd, een productie maakten. Richter had ook nog eens een hechte werkrelatie van veertien jaar met een actrice achter de rug. Dat laatste boog hij om tot komische relatiedialogen die toch schrijnen omdat de acteurs - bij hem meer sprekers dan personages - zo immens van elkaar verwijderd blijken. Richter: 'Ik had zoiets van: Maar we zijn ons hele leven samen geweest! Zij vond: Dat is zó lang geleden. Lang geleden?? Pas een paar weken!! Die veertien jaar verdampten gewoon.'


De alle kanten op springende teksten, de energieke maar ook vaak gevloerde lijven van dansers én acteurs: alles in Trust wijst op de ratrace van tegenwoordig om op alle fronten - thuis, op het werk, sociaal - 'inspirerend' te zijn. Waarom kappen we daar niet mee, komen we niet in opstand? Van Dijk: 'Het is ontzettend moeilijk om controle te hebben over het systeem waar je in zit. De huidige levensstijl is opwindend, maar ook uitputtend. Snel, met veel contacten, hoge eisen. Ik zie het overal om me heen. Misschien willen we wel anders, maar hoe? En waar haal je de energie vandaan? Mensen weten ook niet meer hoe ze in opstand moeten komen, waarop ze hun woede moeten richten. De complexiteit maakt ze besluiteloos. 'Laten we gewoon alles laten zoals het is', stellen we in de voorstelling herhaaldelijk.'


Hoewel Van Dijk en Richter zelf ook klagen over 'het gebrek aan tijd om te leven', hebben ze nog wel genoeg tijd om, in hun kunst, afstand te nemen en vragen te stellen. In de sterk fysieke en grillige dansstijl van Van Dijk, die een eigen gezelschap in Amsterdam heeft, speelt het zoeken naar grenzen, naar onzekerheden altijd een rol: 'Mij interesseert het moment waar het wrijft en crasht. Het bijna vallen. Om deze risico's te nemen moeten mijn dansers elkaar paradoxaal genoeg wel volledig vertrouwen.' Richter, die Van Dijk leerde kennen toen zij midden jaren negentig als danseres van Amanda Miller's Pretty Ugly Dance Company in Hamburg optrad en die later ook enkele regies bij Toneelgroep Amsterdam deed, schrijft vrij beschouwende, maatschappijkritische teksten en houdt van auteurs als Bertold Brecht en Heiner Müller.


'Ik ben geen activist. Maar de vraag hoe een politiek systeem werkt, is gewoon deel van mijn familiegeschiedenis en mijn leven. Mijn vader en oom hebben het naziregime meegemaakt. Onze familie werd door de Muur gescheiden. Zelf was ik twintig toen de Muur viel en nu, weer twintig jaar later, werk ik bij de Schaubühne met collega's die nog in allerlei kleine dingen Ossies of Wessies zijn. Net als de meeste Berlijners ben ik nogal gespitst op propaganda, gevoelig voor onrechtvaardigheid door machthebbers. Waarom had Angela Merkel opeens wel miljoenen voor banken in geldnood? Mijn tante is 84 en heeft vijf verschillende politieke systemen en munteenheden meegemaakt. Met de crisis was ze ervan overtuigd dat Europa zou ophouden te bestaan.'


De grote artistieke uitdaging van Trust was natuurlijk om de 'systemen' tekst en dans goed te combineren. Ter inspiratie schreef Richter een dagboek met ideeën, essays, beschrijvingen en scènes, vooral over instortende systemen en wantrouwen, over botsende en hunkerende lichamen, over uitputting. Om de essentie van die teksten te vinden, improviseerden de dansers op sleutelwoorden. Met als gevolg dat de tekst soms overbodig werd of een andere richting opging. Richter: 'Anouk is daar heel goed in: trippen op mijn tekst. Wat ik had geschreven, zat soms opeens in de lichamen. Zo'n transformatie behoefde geen uitleg meer via woorden. In andere gevallen zijn tekst en dans als lyrics en muziek. En heel soms, bij een extreem lange, snelle monoloog bijvoorbeeld, wordt de tekst zelf fysiek, een soort van dans.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden