Niet voor maar door het volk

Zoals veel andere Afrikaanse landen is Kenia op papier een glanzende democratie. Toch werkt het niet. Of anders.

Als de vicepresident op pad gaat, loeit de sirene van de auto die vooropgaat in zijn konvooi, en wordt alle verkeer geacht op de rem te trappen. Zo dus gaat 'het gewone volk' van Kenia aan de kant. Behalve die ene Masai-man, die herder met zijn koeien, die toevallig ook in de straat is.


De president en zijn plaatsvervanger mogen dan door het volk zijn gekozen, eenmaal aan de macht weten zij zich ver boven dat volk verheven. Zij gaan hun eigen gang. Maar de Masai-herder met zijn shuka, die rode omslagdoek, blijft onverstoorbaar. De gigantische residentie van de vicepresident laat hem koud. Hij is enkel geïnteresseerd in het gras langs de kant, dat dankzij gulle besproeiing het voer voor zijn vee garandeert.


En wat het tafereel van de vicepresident en de koeienherder zo interessant maakt: de vicepresident, William Ruto, piekert er niet over om de herder en zijn vee de toegang tot zijn straat te verbieden. De afstand tussen beiden lijkt eindeloos groot. Maar Ruto heeft enkel politieke macht. De herder, zo is me duidelijk geworden, staat voor sociale kracht.


Dat democratie, goed bestuur en alles wat daar in het Westen vanzelf bijkomt in Afrika niet werkt, bleek in oktober dit jaar weer eens toen Mo Ibrahim, de Soedanese zakenman-miljonair, er voor de vierde keer in vijf jaar niet in slaagde om zijn good governance-prijs voor een vrijwillig gepensioneerde Afrikaanse leider uit te reiken. Het ontbrak in het continent, zo zei een jurylid namens Ibrahim, opnieuw aan 'goed leiderschap'. Ook de dit jaar als president opgestapte Mwai Kibaki in Kenia voldeed niet aan de criteria. Waarmee ook een negatief oordeel leek geveld over 'democratie' in Kenia.


Kenia kent, zoals veel andere Afrikaanse landen, sinds het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw een meerpartijenstelsel. Verkiezingen worden er elke vijf jaar gehouden, en soms vindt daarbij niet eens zo veel fraude plaats. Het land kent sinds 2010 ook een van de meest liberale grondwetten van Afrika, waarbij burgerrechten in naam zeer beschermd zijn. De fundamenten voor een klassieke democratie zijn er overduidelijk aanwezig.


Blogger

En toch. Abigail Arunga, een jonge Keniaanse blogger meent te weten waarom een en ander niet werkt. 'De waarheid', zo schreef hij, 'is dat Kenia niet klaar is voor democratie. We kiezen de leiders die we willen - al dan niet met gestolen of frauduleuze stemmen - en zodra zij hun ambt bekleden, krijgen we hen niet meer weg, want zij gebruiken het geld, dat wij hun geven om de machtige arm van de wet naar eigen believen uit de kom te draaien.'


Kenianen weten precies waarop Arunga doelt. Maar het typische is dat de kritische woorden van de blogger, waartoe iedereen vrij toegang kan hebben, zichzelf meteen ook tegenspreken. Juist door het feit dat zij in vrijheid kunnen worden geschreven. Vrijwel nergens in Afrika wordt de klacht over het ontbreken van democratische verhoudingen zo 'democratisch' verwoord als in Kenia. Zeker sinds de komst van mobiele telefonie, internet en sociale media.


Zelfs de grootste luizen in de pels van de Keniaanse politiek geven dat graag toe. Zoals Boniface Mwangi, de burgeractivist die er niet voor terugschrikt volksvertegenwoordigers als 'aasgieren' en zelfs 'varkens' af te schilderen. Verwijzend naar Kenia's 'zeer vooruitstrevende grondwet', zei hij in een vraaggesprek: 'Als alles zou werken, zou Kenia een baken van democratie en mensenrechten kunnen zijn.' Maar dan wel op een Afrikaanse, eigenzinnig-democratische manier.


De kloof tussen kiezers en gekozenen is groot. De ene groep is vaak arm, de andere groep weet zich op soms grotesk-corrupte wijze te verrijken. Maar in die kloof ontwikkelt zich ook steeds meer speelruimte voor wat wellicht de 'doe-het-zelfdemocratie' genoemd kan worden. Het is als een Afrikaanse variant van de 'participatiesamenleving'. De bevolking, en vooral de groeiende middenklasse, neemt actief bezit van het terrein waarop de politiek, de overheidsinstituten en de staat al zo veel jaren blijken te falen.


Een mooi voorbeeld daarvan leverde het drama, in september dit jaar, van de terroristische aanslag op Westgate, het luxe winkelcentrum in de Keniaanse hoofdstad Nairobi. In de uren voordat sprake was van een enigszins gecoördineerde actie van overheidsdiensten waren al dan niet gewapende burgers in de weer om, met gevaar voor eigen leven, medeburgers in veiligheid te brengen. De baas van het Keniaanse Rode Kruis, Abbas Gullet, was niet eens in de buurt van Westgate, maar sprong in zijn auto, reed erheen en deed meer dan menselijk mogelijk lijkt.


Het was datzelfde Keniaanse Rode Kruis, massaal gesteund door de bevolking, dat in de dagen na de aanslag als particuliere organisatie deed wat de overheid zo jammerlijk naliet. Bloedbanken opzetten, informatie verzamelen over vermisten en die aan burgers doorgeven, en zelfs voedselinzamelingen houden, zodat de militairen die in Westgate geacht werden te vechten tegen islamisten tijdens hun pauzes enigszins op krachten konden komen.


De 'goede herder' van het Rode Kruis en de Masai-herder hebben overeenkomsten. Niet alleen trekken zij zich van de officiële machthebbers weinig aan, zij maken beiden ook handig gebruik van de ruimte die de machthebbers hun bewust geven. Want die mannen en vrouwen aan de top weten ook zelf dat zij falen volgens de westers-klassieke definitie van 'democratisch leiderschap' en dat ze de 'doe-het-zelvers' in de samenleving hard nodig hebben.


Experiment

Natuurlijk zijn er in een land als Kenia ook veel, soms te veel burgers die het falende politieke leiderschap aangrijpen om hun eigen wetteloze en zelfs gewelddadige gang te gaan. Het experiment der 'democratie van onderop' kan zich daarom ook nog steeds gigantisch tegen zichzelf keren. Maar met een letterlijk en figuurlijk steeds mondiger bevolking ontstaan ook kansen. 'Democratie van en voor het volk' mag in Afrika dan vaak een illusie blijken, met de 'democratie door het volk' gaat het steeds beter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden