Niet verklappen: abortus is vrij in Ethiopië

Clandestiene abortus was de grootste moordenaar onder vrouwen en meisjes in Ethiopië. Nu is er een nieuwe wet...

Van onze verslaggever Rob Vreeken

ADDIS ABEBA Stel, er komt een vrouw van 42 bij de dokter. ‘Als ze dan zegt dat ze 15 jaar oud is’, zegt Abebe Kebede, ‘stellen we verder geen vragen. Dan krijgt ze haar abortus.’

De directrice van de kliniek van Marie Stopes International (MSI) in Addis Abeba windt er geen doekjes om: de nieuwe abortuswet van Ethiopië wordt door de mensen van de praktijk ruim uitgelegd, heel ruim. Het komt erop neer dat elke Ethiopische vrouw die een abortus wil, abortus kan krijgen.

In de wet staat het strikter. Abortus is mogelijk als een zwanger meisje nog geen 16 is; als er sprake is van verkrachting; als er iets mis is met de vrucht; en als er gevaar is voor het lichamelijk of geestelijk welzijn van de vrouw.

Die laatste bepaling is de sleutel voor de progressieve abortuspraktijk in het Oost-Afrikaanse land, want wat is geestelijk welzijn? Dat kan van alles zijn, zegt Dagim Asef, medisch directeur van het Adama-ziekenhuis in Nazreth, een stad op 100 kilometer ten zuidoosten van Addis. ‘We werken tot aan de grenzen van de wet, en proberen die grens steeds verder op te rekken.’

Wat ook helpt, is dat artsen niet verplicht zijn van hun cliënt ‘bewijzen’ te vragen. ‘De vrouw moet een reden opgeven, dat is alles’, zegt Asef. ‘Het betekent dat abortus voor vrijwel iedereen beschikbaar is.’

MSI-directrice Kebede noemt het een ‘wachtwoord’, dat vrouwen maar hoeven uit te spreken om de zorg te krijgen die ze nodig hebben. Het wachtwoord kan ‘verkrachting’ zijn, een in Ethiopië wijd verbreid fenomeen, of ‘minderjarigheid’ – naar een geboortebewijs wordt niet gevraagd. Zijn vrouwen niet op de hoogte, dan krijgen vrouwen een wachtwoord wel in de mond gelegd, zo blijkt uit gesprekken met abortusartsen.

Handelen de artsen daarmee in de geest van de wet? In ieder geval wel in de geest van de opsteller van de wet, minister van Gezondheid Tedros Adhanom. In een gesprek op zijn ministerie laat hij zich kennen als een progressieve, daadkrachtige bewindsman, die over abortus misschien wel meer zegt dan dat hij in de krant afgedrukt wil zien.

Tedros heeft de wet in 2005 namelijk voor de poorten van de hel weggesleept. Religieuze leiders in Ethiopië waren tegen vrije abortus. Ook sindsdien blijft de minister zich de blaren op de tong praten om de boel ‘in balans’ te houden, zoals hij dat noemt. De regering kan zich de vijandschap van de voorlieden van de christenen (62 procent van de bevolking) en moslims (33 procent) niet veroorloven.

De gezondheid van vrouwen is in die gesprekken zijn belangrijkste troef. Dat was ook écht de reden voor de liberalisering van de wet. Vrouwenactivisten en artsen vormden een krachtige lobby. Onveilige abortus was schering en inslag in Ethiopië. De helft van de sterfte onder vrouwen en meisjes werd tot 2005 veroorzaakt door clandestiene abortussen. Nieuwe cijfers komen pas in februari, maar dankzij de nieuwe wet is de sterfte sterk gedaald, verzekeren alle geraadpleegde deskundigen.

Maar vanzelf gaat het allemaal niet. Dat blijkt wel bij een bezoek aan de kliniek van Marie Stopes International in een van de volkswijken van de Ethiopische hoofdstad. Op de hoek van de straat staan jonge mannen lijzig tegen winkelpuien geleund, als cokedealers die op klanten wachten. ‘Brokers’, worden ze genoemd, bemiddelaars. Ze schieten vrouwen aan die op weg zijn naar de abortuskliniek, en proberen hen over te halen niet naar de artsen te gaan, maar naar een illegale aborteur – de spreekwoordelijke ‘oude vrouw met breinaald’. Het lukt hun vaak nog ook, anders stonden ze hier niet.

De brokers zijn een plaag voor Marie Stopes. Ze fluisteren onzekere, onwetende meisjes in dat het niet pluis is daar in de kliniek. Dat de abortus er duur is. Dat de clandestiene aborteur minstens zo goed is. Allemaal leugens, ook dat van de prijs: wie geen geld heeft, betaalt bij MSI niets, de illegalen rekenen 50 dollar.

Op de andere hoek staat een man in een rood T-shirt. Hij is de ‘anti-broker’, een voormalige bemiddelaar die door Marie Stopes is ingehuurd om de vrouwen terug te lokken naar de kliniek, om de praatjes van zijn vroegere collega’s te ontzenuwen. Niet altijd met succes. Genoeg meisjes vallen voor die praatjes. Of kiezen, uit schaamte, de anonimiteit van de clandestiene behandeling.

De abortuswet tekent de kolossale draai die Ethiopië aan het maken is. Van een van de meest preutse, traditionele landen van Afrika tot een van de voorlopers op het gebied van ‘seksuele en reproductieve gezondheid’. Ethiopië heeft nu een van de liberaalste abortuswetten van Afrika, na Zuid-Afrika en Marokko.

Op veel gebieden van (seksuele) gezondheid en bevolkingsbeleid heeft Ethiopië een flinke achterstand in te lopen op de rest van het continent. Vooral de moedersterfte, die in weinig landen ter wereld zo hoog is als hier, schiep de noodzaak van ander beleid.

‘Iedereen hier kent wel iemand die is gestorven aan abortus’, zegt Grethe Petersen, directeur van Marie Stopes in Ethiopië. ‘De aborteurs gebruiken stukken glas en kleerhangers.’ Complicaties rond de bevalling, vooral bij piepjonge moeders, zijn een andere killer onder vrouwen.

In korte tijd is het aantal klinieken van MSI enorm uitgebreid, tot 24 in het hele land. De organisatie steunt ruim 200 privéklinieken. Petersen: ‘Vorig jaar wilde een journalist van The Guardian spreken met een gynaecoloog die principieel tegen abortus is. We hebben er niet één kunnen vinden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden