Analyse Misstanden vmbo

Niet op elk vmbo is het een puinhoop, maar de sector worstelt wel met klassen vol zorgleerlingen

Leerlingen op de vmbo-afdeling van 2College Durendael in Oisterwijk krijgen les in koken en bakken. Beeld Marcel van den Bergh

Met het ‘nekvelincident’ in Heemskerk kwam het vmbo weer eens negatief in het nieuws, na het grote examendebacle op het VMBO Maastricht. Gaat het op alle vmbo-scholen in Nederland mis? Een rondgang langs vmbo-docenten geeft een genuanceerder beeld.

Nee, Gerrit Keeman was deze week niet de eerste die het zei. De onderwijsassistent, door zijn school op non-actief gesteld nadat hij een brutale leerling in zijn nekvel had gegrepen, vertelde aan iedereen die het horen wilde dat het een puinhoop was op de vmbo-school waar hij werkte. Docenten ontbeerden gezag, leerlingen maakten de dienst uit en de schoolleiding deed niets.

Wie de berichtgeving over VMBO Maastricht de afgelopen maanden in de gaten hield, herkende dat beeld. Ook op die school klaagden de docenten over gebrek aan structuur, onduidelijke regels en weinig steun van de schoolleiding als er iets mis ging. Die wanorde leidde tot het examendebacle waarbij meer dan 300 eindexamens dreigden te worden afgekeurd.

En dus rijst de vraag: hoe staat het er voor met het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs, de vergaarbak waarin sinds 1999 onder meer de mavo, het lbo en delen van het voortgezet speciaal onderwijs zijn samengebracht. Gaat het op alle vmbo-scholen in Nederland mis? Of waren dit incidenten?

Veel liefde

De onderzoeken, de cijfers – ze bieden geen al te vrolijk beeld van het vmbo, waar grofweg de helft van de middelbare scholieren naartoe gaat. Er staat daar vaker een onbevoegde leerkracht voor de klas dan op de havo of het vwo, blijkt bijvoorbeeld uit het meest recente jaarverslag van de Onderwijsinspectie. Vmbo’ers worden vaker geschorst of van school gestuurd, stelt hetzelfde rapport.

Scholierenorganisatie LAKS concludeerde uit onderzoek dat de leerlingen op het vmbo minder tevreden zijn over hun docenten, de voorzieningen en de leefbaarheid dan leerlingen op andere onderwijsniveaus.

Een rondgang langs vmbo-docenten geeft een genuanceerder beeld. Ja, het is hard werken op het vmbo, zeggen ze, en er gaat van alles mis. Maar man, wat is het ook mooi om met deze kinderen te werken en ‘wat krijg je veel liefde van ze, als je maar liefde geeft’, zoals Hermen Blok het formuleert, die op een vmbo in Rotterdam-Zuid werkt.

En wat deze docenten ook zeggen? Dat het op veel plekken wél goed gaat. Sommige scholen ploeteren, andere floreren. Kijk maar eens naar de lijst met excellente scholen. Daar zitten gewoon vmbo-afdelingen tussen. Het geheim: een betrokken schoolleiding en docenten die elkaar steunen.

‘Teamleiding en docenten moeten samen een plan maken voor de moeilijke klassen’, zegt René Kneyber, wiskundedocent, publicist en lid van de Onderwijsraad. ‘Het is funest als een docent het gevoel krijgt dat hij er alleen voorstaat.’

Flipperkast

Toch kent het vmbo wel degelijk problemen. Vrijwel alle geïnterviewde docenten noemen de invoering van het passend onderwijs. Vanaf 2014 gingen veel kinderen naar reguliere scholen die voorheen op het speciaal onderwijs terecht zouden komen. Het gros van hen zit nu op het vmbo – en dan vooral in de richtingen basis en kader. Om hoeveel leerlingen het precies gaat, is niet duidelijk.

‘Vroeger zaten er misschien twee kinderen met een rugzakje in een klas’, zegt Stef van der Linden, docent maatschappijleer op het 2College Durendael in Oisterwijk. ‘Nu zijn het er een stuk of zes.’

‘Ik had een keer veertien leerlingen met een stoornis in een klas van zestien’, zegt Kneyber, auteur van het boek Orde houden in het vmbo. ‘Dat is pittig. Roept een jongen met Gilles de la Tourette iets, dan reageren de adhd’ers daarop. Het is een soort flipperkast.’

‘Het is verschrikkelijk om leerlingen in een klas te hebben die daar alleen zitten omdat er geen plek in het speciaal onderwijs voor ze is’, zegt Walter Kamphuis, die al zestien jaar lang het praktijkvak economie en ondernemen geeft. ‘Hiervan zijn de andere zesentwintig leerlingen de dupe.’

Les in uiterlijke verzorging op de vmbo-afdeling van het 2College Durendael in Oisterwijk. Beeld Marcel van den Bergh

Liever hoogbegaafden

Want ja, soms zitten er dus 28 leerlingen bij elkaar waar dat er volgens Kamphuis in de richtingen basis en kader liefst vijftien tot twintig zouden moeten zijn. ‘Dat wordt bijna nergens gehaald.’

Kamphuis wijt dat aan de lumpsumregeling, waarbij schoolbesturen een zak geld krijgen waarmee ze mogen doen wat ze willen. Een vmbo’er levert op papier meer op dan een vwo’er , zegt hij, maar in de praktijk komt het geld soms elders terecht. ‘Besturen zetten liever in de brochure dat ze klassen voor hoogbegaafden hebben dan kleine klassen in het vmbo.’

Bijkomend probleem is dat voor die grote vmbo-klassen vaak docenten staan die maar ternauwernood overeind blijven. Ze missen de vaardigheden om goede lessen te geven aan zo’n complexe doelgroep.

‘Sommige docenten zijn heel consequent en weten precies op welke toon ze deze leerlingen aan moeten spreken’, zegt Stef van der Linden. ‘Maar het gros is niet toegerust om met deze leerlingen om te gaan. Sommige vragen dan hulp, anderen hopen vooral dat ze volgend jaar op de havo of het vwo mogen lesgeven.’

‘Ik zie mensen die totaal niet weten hoe ze met deze kids moeten omgaan’, zegt ook Hermen Blok.

En dat is ook niet zo vreemd, meent Kneyber. Want op lerarenopleidingen komt het vmbo nauwelijks aan bod. ‘Je zou willen dat daar ervaren vmbo-docenten lesgeven. Maar dat kan vaak niet, omdat ze als tweedegraads docent niet bevoegd zijn daar te doceren.’

Zelf solliciteerde Kneyber ooit bij een lerarenopleiding, maar hij werd niet eens op gesprek uitgenodigd, vertelt hij. ‘Terwijl ze wel mijn boeken als lesmateriaal gebruiken.’

Misschien moet er wel een aparte opleiding komen voor docenten op het vmbo, zegt Blok. ‘Met veel aandacht voor klassenmanagement. Waar je leert hoe je omgaat met lastige pubers. Een agressietraining krijgt. En dat mensen zich daarna trots voelen dat ze vmbo-docent zijn.’

Video: Wereldlessen in Estland. Op zoek naar beter onderwijs

In Estland zitten leerlingen van alle niveaus, mavo, havo en vwo, bij elkaar in de klas. Is dat de oplossing voor de kloof tussen lager en hoger opgeleid Nederland? Dit is deel twee van de videoserie van de broers Luuk en Erik Ex. Zij bezoeken scholen van Finland tot Singapore met de vraag: hoe kun je het onderwijs in Nederland beter maken?

Wat we eerder schreven over problemen in het vmbo

De Volkskrant sprak onderwijsassistent Gerrit Keeman deze week na het ‘incident’ waarbij hij een leerling in de nek greep. Lees het interview terug.

Mokkende leerkrachten die zich als slachtoffer gedragen? Die collectieve depressie moest aangepakt worden. Zo deden ze dat bij het Calvijn College in Amsterdam.

In juni kregen 354 eindexamenkandidaten van VMBO Maastricht te horen dat ze vanwege ‘grote onregelmatigheden’ geen diploma kregen. Hoe kon het zo ver komen? Een reconstructie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden