Analyse

Niet Mark Rutte maar Wopke Hoekstra is nu het grootste obstakel in de formatie van een nieuw kabinet

Niet VVD-leider Mark Rutte, maar CDA-voorman Wopke Hoekstra is inmiddels het grootste obstakel geworden in de kabinetsformatie. Bij de potentiële regeringspartners VVD, D66, PvdA en GroenLinks staat alles in de steigers om te onderhandelen, maar bij de vier partijen klinkt steeds luider de vraag of Hoekstra wel een besluit durft te nemen of zijn partij wil meeregeren.

VVD-leider Mark Rutte en D66-leider Sigrid Kaag vandaag op bezoek bij informateur Marriëtte Hamer.  Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
VVD-leider Mark Rutte en D66-leider Sigrid Kaag vandaag op bezoek bij informateur Marriëtte Hamer.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

In tegenstelling tot de oude machtspartij CDA, staat oppositiepartij GroenLinks al maanden in de startblokken om de onderhandelingen in te gaan over regeringsdeelname. Ruim vóór de verkiezingen zat een prominente GroenLinkser al aan de keukentafel van voormalig VVD-informateur Edith Schippers en werd formatieveteraan Herman Tjeenk Willink bezocht om te vragen waarom de partij bij de vorige kabinetsformatie in 2017 buiten de boot viel.

GroenLinks kreeg van Tjeenk Willink onder meer te horen dat onderhandelaars destijds de kaarten te lang tegen de borst hielden. Schippers wees op het gebrek aan chemie tussen Klaver en de andere partijleiders, zoals toenmalig D66-leider Alexander Pechtold. De partij wil niet nog een keer misgrijpen. De onderhandelaars zijn daarom ditmaal tot in de puntjes voorbereid: de draaiboeken liggen klaar en er is geïnvesteerd in relaties met bondgenoten.

Ook de top van bestuurderspartij PvdA is klaar om de onderhandelingen te starten. Net als bij GroenLinks betekent dit niet dat het vertrouwen in VVD-leider Mark Rutte opeens hersteld is, maar de sociaal-democraten zijn wel bereid het gesprek aan te gaan. Ze realiseren zich dat ze meer kunnen bereiken in de regering dan in de oppositie. ‘Als wij aan tafel gaan doen wij dat met de intentie om eruit te komen’, zegt een prominente PvdA’er.

Rutte en Kaag maakten woensdag al bekend dat ze het liefst nog vóór de zomer een nieuw kabinet op het bordes zien staan. In totaal zijn er dus vier partijen die staan te trappelen om te gaan onderhandelen. Waarom gebeurt dat dan niet? Het antwoord, vinden alle partijen, ligt bij CDA-leider Wopke Hoekstra.

Twijfelend CDA

De partij bij wie ‘meeregeren’ jarenlang in het DNA zat, twijfelt nu al twee maanden over kabinetsdeelname. ‘Vooruit met de geit', zei Hoekstra woensdag nog. Maar van links tot rechts heeft geen enkele partij enig idee welke koers Hoekstra zal kiezen. Wil het CDA een serieuze poging doen om te formeren, of niet? Bij de VVD wordt gegrapt: ‘Elke avond staan we op de hoek van de straat met gestifte lippen en netkousen te wachten tot Wopke ons oppikt, maar het gebeurt maar niet’.

Twee maanden na alle beroering rond de behandeling van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt is niet de geloofwaardigheid van Rutte het grote obstakel in de zoektocht naar een nieuwe regering, maar de vraag of Hoekstra het mandaat heeft van de volledige CDA-fractie om te onderhandelen over een regeerakkoord, inclusief groen licht van Omtzigt zelf.

Omtzigt zit al enkele weken ziek thuis – hoewel hij zich formeel niet ziek heeft gemeld – en houdt intussen het CDA in de greep. Publiekelijk zegt hij dat hij met rust gelaten wil worden, maar ondertussen appt hij veelvuldig met politici binnen en buiten het CDA. Hij verblijft thuis in Enschede, maar hij heeft wel een mening over de formatie.

Onduidelijkheid over wie de werkelijke macht in handen heeft om namens het CDA te beslissen of de partij gaat meeregeren, is al langer een punt van zorg bij potentiële regeringspartijen. Onderhandelaars vragen zich af of Hoekstra de rugdekking heeft van Omtzigt of dat er misschien met twee mannen gesproken moet worden.

Meer tijd nodig

Het CDA koopt intussen tijd om de gelederen gesloten te krijgen. Achter de schermen benadrukt de partij dat het niet de schuld van de christen-democraten is dat de kabinetsformatie zo lang duurt. ‘Als de verkenners van VVD en D66 zorgvuldiger te werk waren gegaan, zat het CDA nu niet in deze situatie’, redeneert een partijprominent die verwijst naar de zichtbare aantekening ‘Omtzigt: functie elders’. ‘Het is voor het CDA geen doel op zich om voor de zomer een kabinet op het bordes te zien’.

De partij wil eerst inhoudelijke gesprekken voeren, daarna pas kijken wie met wie kan regeren. Het is een strategie waar de ogen van gaan rollen bij de VVD en D66, maar waar ze bij GroenLinks en PvdA wel mee kunnen leven. Ook de achterban van deze twee partijen kunnen best nog wat tijd gebruiken om te wennen aan het idee dat ze met Mark Rutte in een kabinet willen.

Informateur Mariëtte Hamer wekt intussen de indruk dat ze alle tijd van de wereld heeft. Zelfs de directeur van de Efteling mocht vrijdag langskomen om te praten over de toekomst van Nederland. Dat ligt niet geheel aan haar. De Kamer heeft haar maar liefst tot 6 juni de tijd gegeven om te onderzoeken wie een kabinet kunnen gaan formeren.

Herstelplan

Lang treuzelen is echter geen optie meer. Op korte termijn is een herstelplan nodig om Nederland uit het slop te trekken, vinden alle betrokkenen. En op de derde dinsdag van september moet een begroting voor volgend jaar worden gepresenteerd. Voor onderhandelende partijen is het geen halszaak, maar wel erg handig als ze nog vóór die tijd kunnen draaien aan de knoppen die bepalen hoeveel geld mensen per 1 januari in hun portemonnee hebben zitten.

Hoe dan ook zal CDA-leider Wopke Hoekstra snel de knoop moeten doorhakken of zijn partij wil meeregeren, vindt een potentiële regeringspartner. ‘Het wordt tijd dat Hoekstra zijn partij gaat leiden. Dat betekent om te beginnen dat je aan je fractiegenoten vraagt of je namens hen kan onderhandelen over een regeerakkoord.’

Podcast De kamer van Klok

Werd Sywert van Lienden gedwongen om miljonair te worden met zijn mondkapjesdeal? En hoe vordert de formatie? Rutte krijgt in ieder geval weer praatjes. Luister de podcast De kamer van Klok, waarin u elke vrijdag wordt bijgepraat over de politieke week. Met columnist Sheila Sitalsing, hoofdredacteur Pieter Klok, presentator Gijs Groenteman en betrokken politiek redacteuren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden