Niet kiezers, maar partijen vertonen grillig gedrag

De grillige kiezer bestaat niet. Veel kiezers zijn niet meer trouw aan één partij, maar wel aan hun eigen opvattingen. Ze zweven tussen twee of drie verwante partijen, meestal binnen het linkse of rechtse blok.

De lijsttrekkers bij een verkiezingsdebat voorafgaand aan de vorige tweedekamerverkiezingen. © anp Beeld
De lijsttrekkers bij een verkiezingsdebat voorafgaand aan de vorige tweedekamerverkiezingen. © anp

Dat blijkt uit onderzoek van politicologen van de Universiteit van Amsterdam onder 55 duizend deelnemers aan het EenVandaag Opiniepanel. Volgens de onderzoekers worden de resultaten slechts in geringe mate vertekend door het feit dat de deelnemers zich zelf voor het panel hebben aangemeld.

Crisis gevestigde partijen
De sterke schommelingen in de Nederlandse politiek duiden niet op een gebrek aan vertrouwen in de politiek. Ze vormen geen crisis voor de democratie, maar een crisis voor de gevestigde partijen, die niet meer op een vaste achterban kunnen rekenen en moeilijker een coalitie kunnen vormen, aldus de onderzoekers.

Sinds 1994 zijn de Nederlandse verkiezingen de grilligste van West-Europa. Volgens politici en analisten zijn de kiezers op drift geraakt. Ze zijn 'irrationeel, emotioneel en intuïtief', verzuchtte CDA-politicus Wim Deetman. 'De kiezers doen maar wat', meende oud-D66-leider Hans van Mierlo zelfs.

Niet van hot naar her
De kiezers blijken allerminst van hot naar her te springen. Rechtse kiezers maken doorgaans een keuze tussen VVD, PVV en CDA, linkse tussen PvdA, GroenLinks en SP. Van de respondenten was 55 procent ooit van partij gewisseld, maar slechts 12 procent overgesprongen van het linkse naar het rechtse blok of omgekeerd. Alleen D66 is echt aantrekkelijk voor linkse én rechtse kiezers. Daarnaast wisselen ook tussen SP en PVV kiezers uit.

Electorale positie
Linkerblok

PvdA
Linkse samenwerking heeft voor de PvdA alleen zin als alle partijen meedoen, van D66 tot en met SP. Zonder D66 verliest PvdA liberale kiezers, zonder SP linkse kiezers. Trekt nauwelijks kiezers op rechts.

GroenLinks
Moet niet te veel doorschuiven naar D66, want dan lopen kiezers weg naar de SP en PvdA. De meeste kiezers zijn linkser dan de sociaal-liberale partijlijn die onder Halsema werd ingezet.

SP
Schiet sterk heen en weer, ook afhankelijk van ontwikkelingen bij de PvdA. Heeft als enige linkse partij uitwisseling van kiezers met de PVV.

D66
Enige echte middenpartij. Trekt rechtse én linkse kiezers. Bij regeringsdeelname moet kleur worden bekend, waarop een deel van de kiezers wegloopt.

Rechterblok

CDA
Zit in de meest benarde positie. Christelijk electoraat kalft af. Is sleutelpositie als betrouwbare bestuurderspartij kwijt. Niet aantrekkelijk voor linkse kiezers. Concurreert met VVD en PVV, zonder eigen gezicht. Kan zich profileren als cultureel conservatief, de 'normen en waarden'.

VVD
Moet schipperen tussen CDA, D66 en PVV. Als de partij te liberaal wordt, lopen rechtse kiezers weg. Als ze te rechts wordt, verliest ze aan D66 en CDA.

PVV
Heeft veel gewonnen van CDA en VVD. De loyaliteit van de kiezers gaat niet diep. Verloor in peilingen veel aan Rita Verdonk. De PVV is niet aantrekkelijk voor PvdA-kiezers, zoals dikwijls wordt aangenomen.

Lees meer vandaag in de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden