Niet gekwetst, wel trots

Paul Verhoeven (65) ontving dinsdag de Bert Haanstra Oeuvre Award. De regisseur werd in de jaren tachtig in Nederland verketterd, maar is nu een held....

Film, doceert regisseur Paul Verhoeven, is een combinatie van kunst en economie. Wie zijn kaarten zet op slechts een van beide, zit verkeerd. 'Ik ga filmkunst maken, dat kan je niet zeggen. Laten we films gaan maken wel. Je moet voortdurend een dialectiek hanteren tussen het commerci en het artistieke. Soms ontstaat dan iets dat over twintig of dertig jaar nog belangrijk is. Dat noem je kunst, als iets blijvende waarde heeft.'

Paul Verhoeven kan het weten. De man die door de Nederlandse critici verketterd werd omdat hij volgens hen pulp maakte vooral Spetters (1980) moest het ontgelden werd dinsdagavond bij het in ontvangst nemen van de Bert Haanstra Oeuvre Prijs voor zijn negentien films door juryvoorzitter Hans van Mierlo geroemd als 'auteur'. Het is het grootste compliment dat een regisseur kan krijgen.

'De generatie die nu filmt, realiseert zich dat zonder een kader van werkzame films, van films die een publiek vinden, geen filmkunst kan bestaan', zegt Verhoeven. Als beste Nederlandse films die hij de laatste tijd heeft gezien, noemt hij Cloaca en Van God los, maar ook Costa!. 'Een genrefilm, maar daarbinnen uiterst kundig gemaakt.' Mede dankzij die omslag in denken kon hem de oeuvreprijs worden toegekend, denkt Verhoeven. 'De stemmen die zich in de jaren tachtig tegen mijn werk keerden, zijn nu pas definitief verstomd.'

Als altijd noemt Verhoeven Jan Blokker, destijds voorzitter van het Productiefonds voor Nederlandse Films, als degene die de Nederlandse filmcultuur om zeep hielp. 'Toen werd alles geboycot wat niet zogenaamd hoogwaardigcultureel-sociologische kunst was. Van dat primitieve pseudo-linkse denken ben ik natuurlijk de dupe geweest.'

Verhoeven maakte na Spetters nog film in Nederland (De vierde man, naar het boek van Gerard Reve), maar hield het toen voor gezien. Hij vertrok in 1986 naar Hollywood, waar hij een grootheid werd dankzij films als Robocop, Total Recall en vooral Basic Instinct.

Dat hij gekwetst en verbitterd de deur achter zich dichtsloeg, dat beeld klopt volgens Verhoeven niet. 'Het ging erom dat ik geen zin meer had om te buigen voor mensen die ik minder vond dan mijzelf. Dat is geen gekwetstheid, dat is trots. Of, in Arabische termen, een geval van niet te accepteren schaamte.'

Verhoeven gaat, voor het eerst sinds 1983, weer een film maken in Nederland. Zwartboek wordt een thriller over een joodse vrouw die het aanlegt met een Duitse officier. Dat doet ze om erachter te komen wie degene is die in haar omgeving aan het moorden is geslagen. Meer wil Verhoeven er niet over kwijt 'Van een Agatha Christie vertel je ook niet de plot'.

Verhoeven wilde al jaren een nieuwe film maken over de Tweede Wereldoorlog, een aanvulling op het wat heroi¿sche beeld van die tijd dat in Soldaat van Oranje wordt gegeven. 'De film speelt in Den Haag in 1944 en 1945, toen er daar nogal wat onzuiverheid en dubbelspel was. Alles wat goed leek, bleek fout en omgekeerd. Het was een situatie waarbij alle lagen van de bevolking door elkaar waren geworpen, waarbij alles een tweede betekenis had, een schaduw. Zaken waarover je in de boeken van Lou de Jong niet zo veel leest.'

Maar waarom terug naar de Tweede Wereldoorlog, terwijl we inmiddels Srebrenica achter de rug hebben, en nu de strubbelingen in Irak beleven? 'Alsof we met de Tweede Wereldoorlog niets meer te maken zouden hebben. Heel Europa is toch gevormd door Adolf Hitler? Historie is toch ook het levende nu?'

Zou Verhoeven niet beter een film kunnen maken met dezelfde kritische lading als Starship Troopers (1997)? De strijd van de Amerikanen tegen insecten van een andere planeet in die film lijkt, achteraf gezien, sterk op de manier waarop de Amerikanen met Iraakse gevangenen zijn omgegaan. 'Dat krijg je helemaal niet van de grond. Denk je dat er iemand 50 tot 60 miljoen dollar zal steken in zo'n film, in het huidige patriottische klimaat? De sc in Starship Troopers waarin het insect wordt gemarteld, dat is Irak nu inderdaad. Ik voelde toen al dat het die kant op ging.'

Verhoevens laatste Amerikaanse productie, Hollow Man, dateert van 2000. Sindsdien is hij met een groot aantal projecten bezig (over een Russische detective, over een wrede Japanse generaal in WO II, over de muitende bemanning van het VOC-schip Batavia, over de opkomst van Hitler), maar geen daarvan is in het stadium van verfilming. Sterker nog, met The Passion of the Christ lijkt Mel Gibson er vandoor te zijn gegaan met een van Verhoevens langstlopende projecten: een film over het leven van Jezus. 'Ben je gek. The Passion is geen film over Jezus, maar over martelen. Mijn film gaat over Jezus zelf. Maar om met een nieuwe visie te komen . . . Er is zoveel over die man geschreven. Daar ben ik nog niet uit.'

Verhoeven noemt zijn contacten met de Amerikaanse studio's 'redelijk', maar projecten met een edge krijgt hij niet aangeboden. 'Misschien het enige dat ik jammer vind, is dat Oliver Stone nu Alexander de Grote doet. Starship Troopers en Hollow Man hebben me vier jaar gekost. Allebei 100 miljoen dollar, zoveel digitale effecten, zoveel techniek. Alle science fiction-scenario's heb ik daarna afgewezen, net als The Fast and the Furious 3, 4 en 5, die ze door mij wilden laten regisseren.

'Degene die voor mij de scripts leest, zegt dat ze in geen vijf jaar zo'n goed script heeft gelezen als van Zwartboek. En dat is het ook. Veel beter dan wat je gewoonlijk in Amerika voor je neus krijgt. Geraffineerder, interessanter, niet zo truttig, niet zo heroi¿sch. Echter. Het is eigenlijk veel leuker om dit te doen.'

Staatssecretaris Van der Laan, die de prijs van 45 duizend euro dinsdagavond overhandigde aan Verhoeven, maakte bekend dat hij voor Zwartboek gebruik kan maken van een film-cv. De belastingmaatregel heeft de laatste jaren een enorme stimulans betekend voor de filmindustrie, maar het kabinet wil de regeling volgend jaar bedigen omdat zij honderden miljoenen euro's kost.

Onbegrijpelijk, vindt Verhoeven. 'Je moest eens weten hoe bekend de Nederlandse film is in Los Angeles, hoezeer hij daar gerespecteerd wordt. Film is een van de belangrijkste culturele visitekaartjes van een land.' Zou het opzetten van een betere cv-regeling, vroeg Verhoeven dinsdagavond en plein public aan Van der Laan, daarom niet een grotere meerwaarde creeren dan het zenden van soldaten naar Irak?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden