Niet-erkend verdriet: als je niet welkom bent op de begrafenis van je ex

Die rouw is er wel, hoe onbegrijpelijk misschien ook voor de kinderen

'Jullie waren toch uit elkaar?' Rouwen om een overleden ex stuit vaak op onbegrip. En dus gebeurt het in stilte. 'Ik praat er met niemand over en probeer ermee te leven.'

Foto Claudia de Cleen

Soms is er één weduwe te veel. Ze krijgt geen rouwkaart, wordt weggestuurd bij de deur van de aula of moet vlak voor de uitvaartdienst begint onopvallend naar binnen glippen voor een plekje op de achterste rij. Het overkomt soms ex-partners van een overledene. Degenen die hen buitensluiten zijn vaak vrouwen die de vorige geliefde van hun man hun plek niet gunnen, ziet rouwdeskundige Daan Westerink. 'Wat zal het zijn? Jaloezie, haat, concurrentie?'

Rouwen om je overleden ex gebeurt meestal in stilte. De omgeving heeft zelden oog voor dit verdriet, laat staan begrip. Jullie zijn toch uit elkaar? Je zat toch altijd over hem te klagen? Jij wilde toch van haar af? Zo simpel is het meestal niet, zegt rouwtherapeut Riet Fiddelaers-Jaspers. 'Elke relatie is met liefde begonnen, kende goede tijden. Zeker als er kinderen zijn, blijft er een emotionele band. Vooral na een vechtscheiding kan de rouw om de overleden ex-partner lastig zijn omdat er nooit goed afscheid is genomen en schuldgevoelens kunnen opspelen. De blinde vlek van de omgeving over dit verdriet maakt het rouwen eenzaam.'

Volslagen verrassing

Niet-erkend verdriet, noemt de Belgische klinisch psycholoog Manu Keirse, gespecialiseerd in rouw, het verlies van een vorige geliefde. Door de toename van het aantal echtscheidingen lopen steeds meer mensen hiermee rond. Het maakt daarbij volgens hem niet uit wie de relatiebreuk heeft geïnitieerd. 'Een scheiding is vaak een noodgreep in een op dat moment uitzichtloze situatie. Ook dan kunnen er nog gevoelens voor de ander zijn.' Onderzoek naar deze groep is er niet, weet Keirse. Hij besteedde er wel aandacht aan in zijn boek Helpen bij verlies en verdriet. Het overlijden van je ex-partner is zelden een gebeurtenis die je niet beroert, schrijft hij. De emoties komen vaak als een volslagen verrassing. Je kunt treuren om het verlies van wat eens was, van wat had kunnen zijn én om het verdriet van je kinderen die hun andere ouder moeten missen.

De blinde vlek voor de rouw van een ex blijkt uit het uitblijven van een uitnodiging voor de uitvaart. Dat komt geregeld voor, zegt Fiddelaers-Jaspers. Het ontneemt de ex de kans afscheid te nemen, een belangrijk moment in een rouwproces. Als er kinderen uit de verbroken relatie bij betrokken zijn, worden die op een toch al pijnlijk moment in een loyaliteitsconflict gemanoeuvreerd. Naast het verdriet om de overleden ouder wordt er - onbewust - ook nog wat zout gestrooid in de open wond van de scheiding. Dit terwijl kinderen, ook als ze al volwassen zijn, hun nog levende ouder juist nodig hebben als de andere overlijdt. Als de gestorven ouder geen partner heeft of als de vorige relatie zonder veel strijd is beëindigd, is de aanwezigheid van de ex minder vaak een punt.

Laat het vastleggen

Rouwdeskundige en mediator Daan Westerink, die veel gezinnen en in het bijzonder jongeren begeleidt bij een sterfgeval, is ervoor dat ouders bij een scheiding ook laten vastleggen dat in de toekomst de ander bij diens uitvaart aanwezig mag zijn. Dit om te voorkomen dat een nieuwe partner daar op het uur U een stokje voor steekt met alle spanningen van dien. 'Nieuwe partners zijn soms bang dat de ex met haar of zijn aanwezigheid veel aandacht trekt. Dit terwijl zij in de rouwhiërarchie zelf duidelijk op de eerste plaats staan.'

Hoewel er ook situaties denkbaar zijn waarin de ex beter thuis kan blijven, vindt zij. 'Als er conflicten dreigen vanwege de aanwezigheid van een vorige partner, is het voor iedereen beter dat die niet naar het afscheid komt, want dan gaat alle aandacht en energie daarnaartoe.' De ex geen rouwkaart sturen is dan een duidelijk signaal, dat volgens haar gerespecteerd moet worden.

Westerink vertelt over een vrouw van 30 jaar die van haar ex-schoonouders te horen kreeg niet gewenst te zijn bij de uitvaart van haar ex-vriend. Ze hadden twaalf jaar een relatie gehad. Een maand na hun breuk overleed hij aan een hartstilstand. Hoe moeilijk zij het ook vond de begrafenis niet mee te maken, ze legde zich er op advies van Westerink bij neer en organiseerde haar eigen afscheidsceremonie. Thuis, in aanwezigheid van haar vrienden en familie, haalde ze herinneringen op, draaide muziek en liet foto's zien. 'Zo kon ze haar verdriet uiten en kreeg ze daar erkenning voor. Dat vergemakkelijkte haar rouwproces.' Een maand na de uitvaart kreeg ze een mail van haar ex-schoonmoeder. Die had het zo gewaardeerd dat zij op de achtergrond was gebleven, dat zij graag een afspraak wilde maken. 'Dat was een enorme erkenning', zegt Westerink.

Uitvaartondernemer Monica van den Broek uit Veldhoven vertelt dat ze er meestal in slaagt oplossingen te vinden voor gecompliceerde familierelaties rond een afscheid. 'Ik vind het belangrijk dat iedereen zich gehoord voelt en steek veel energie in het bereiken van respect voor ieders positie en rouw, dus ook van de ex-partner en zeker voor de kinderen uit een vorig huwelijk. Het lukt geregeld uiteindelijk iedereen bij de uitvaart te laten zijn. En anders om alle nabestaanden zonder spanningen op hun eigen manier afscheid te laten nemen. Dat kan bijvoorbeeld met een eigen ceremonie, op hetzelfde tijdstip op een andere plek, zonder kist.'

Ritueelbegeleider Josephine Aerts heeft verscheidene 'schaduwceremonies' begeleid. Zeker in situaties waarin er jonge kinderen zijn en een voormalige echtgenote die niet welkom is op de uitvaart, vindt zij dit een goede manier om de kinderen in aanwezigheid van hun moeder hun vader te laten herdenken. Bij uitvaarten met 'gedoe' rond een ex waar niet voor deze oplossing wordt gekozen, zoekt Aerts naar alternatieven. Als ze zich 'niet happy voelt' in een situatie, als een stiefvader bijvoorbeeld contact met de moeder van de kinderen verbiedt, of de nog levende ouder wordt nadrukkelijk verzwegen, dan legt ze dat op tafel. 'In het belang van de kinderen bepleit ik de aanwezigheid van die ouder. Maar blijft het een punt, dan geef ik die ex toch een plek in het levensverhaal bij de ceremonie door te zeggen: 'Hij of zij trouwde en ze kregen twee kinderen. Zo is de ex toch aanwezig.'


Vera organiseerde een 'schaduw-uitvaart' voor haar ex

Vera (40) zag op tegen het overlijden van haar voormalige echtgenoot. Er waren al zoveel problemen, kwam dat verdriet er ook nog bij. De ruim twintig jaar oudere Frank was een jaar ongeneeslijk ziek toen hij in juli vorig jaar overleed. Pogingen om hun kinderen van 8 en 11 jaar afscheid van hem te laten nemen, strandden. Hij reageerde afhoudend op haar sms'jes, zegt Vera. 'Ik had de kinderen gegund te horen dat ze belangrijk voor hem waren.'

Voor zijn dood had ze Frank laten weten voor de kinderen bij de uitvaart te willen zijn. Dat was ook het advies van de hulpverlening die vanwege de spanningen tussen de exen bij het gezin betrokken was. Vera: 'Frank wilde niet scheiden. Hij kon het niet verdragen dat ik een nieuwe relatie kreeg en stalkte mij.'

Na zijn overlijden viel er geen rouwkaart op de deurmat. Via via hoorde Vera dat er een besloten crematie zou zijn. Ook voor de bijeenkomst na afloop werden de kinderen en zij niet uitgenodigd. 'Het is speculeren, maar ik denk dat zijn vriendin mij er niet bij wilde hebben. Het zal voor haar moeilijk zijn geweest dat Frank nog zo met mij bezig was.' Wel kwam er een telefoontje van de uitvaartondernemer: de kinderen mochten met hun moeder in het uitvaartcentrum afscheid nemen bij de gesloten kist. 'Ik zei dat we in deze belachelijke soap iets stouts gingen doen. We plakten een sticker onder Franks kist, zo ging er toch iets van ons mee de oven in.'

Vera besloot met hulp van een rouwbegeleider een eigen afscheidsdienst te houden op hetzelfde moment als de crematieplechtigheid, in de aula van het kerkhof waar Franks as zou worden uitgestrooid. Ze verstuurden hun een eigen rouwkaart. Familie, vrienden, klasgenoten van de kinderen en collega's kwamen met vele tientallen opdraven. Ze maakten muziek en haalden herinneringen op, waarbij Vera Franks avontuurlijke karakter en grappen benadrukte. Haar dochter wilde een eerlijk verhaal en vroeg zich hardop af waarom haar vader er niet voor haar was geweest.

De kinderen zijn duidelijk in de rouw, ziet hun moeder. Ze worstelen ermee dat nu alle hoop is vervlogen dat hun vader ooit nog een vader voor hen kan zijn. Het verdriet waar Vera zelf bang voor was, is uitgebleven. 'Er is nu rust. Ik hoef niet meer over mijn schouder te kijken of hij mij ergens staat op te wachten.'

Freek schreef zijn ex een afscheidsbrief

Ruim een week voor haar overlijden schreef Freek (65) zijn eerste vrouw een brief. Hij bedankte haar voor de jaren samen en voor de twee kinderen die zij hadden gekregen en beloofde dat hij er na haar overlijden voor hen zou zijn. Er viel een last van haar moeders schouders, zag dochter Ellen (34). 'Het was een warme brief. Zijn belofte er voor ons te zijn, hielp haar om mijn broer, mij en het leven los te laten.'

Na een scheiding blijf je samen ouders van je kinderen, zegt Freek. Om dat nog eens te benadrukken, besloot hij zijn ex op haar sterfbed te schrijven. Hij kreeg een brief terug, waaruit haar waardering en dankbaarheid sprak voor zijn woorden. De scheiding vijftien jaar geleden na 25 jaren huwelijk verliep, hoe moeilijk ook, redelijk harmonieus en met wederzijdse instemming. De twee bleven elkaar zien op belangrijke dagen als verjaardagen, diploma-uitreikingen en het huwelijk van hun zoon.

Ellen, haar broer en hun beide partners regelden in september de uitvaart. Freek steunde hen op de achtergrond. Hij nodigde ze voor de ceremonie uit voor een lunch en na afloop voor een warme maaltijd. 'Een idee van mijn huidige vrouw', zegt hij. Tijdens de dienst zat hij vlak achter zijn kinderen en legde geregeld een hand op hun schouders. 'Met bewondering zag ik hoe ze afscheid namen van hun moeder.' In het levensverhaal van zijn ex viel zijn naam en ook dook hij op in de fotopresentatie. 'Er waren zelfs foto's bij van ons samen voordat we kinderen kregen. Die brachten mij in gedachten terug naar die tijd.' De uitvaart voelde voor hem als een afscheid van een goede vriendin. Rouw voelt hij niet. Wel verdriet voor zijn kinderen. 'Mijn dochter had een innige band met haar moeder en heeft samen met mijn zoon intensief voor haar gezorgd. Voor hen is er een groot gat gevallen. Ik investeer meer tijd in het versterken van het contact met hen, zodat ze weten dat ze nu bij mij terechtkunnen.'

Paul regelde de uitvaart van zijn ex

'Snoeihard' kwamen ze aan, de emoties na het overlijden van Pauls ex-vrouw. Afgelopen zomer werd Marga dood gevonden in haar appartement, een dag nadat ze was bezweken aan de gevolgen van een langdurige alcoholverslaving en zelfverwaarlozing. Paul (55) werd de dagen en maanden erna overvallen door boosheid, verdriet en onmacht. Boosheid om haar zelfdestructieve gedrag en het afwijzen van hulp. Boosheid én verdriet omdat zijn twee kinderen van 12 en 16 jaar daardoor hun moeder hebben verloren. Verdriet ook om het mislukken van een huwelijk en het tragische einde van de vrouw van wie hij lange tijd had gehouden.

Haar drankprobleem en onbereikbaarheid waren voor Paul aanleiding om in 2014 te scheiden. Dat was een klap voor Marga. Maar, zegt Paul: 'Ik moest mezelf en de kinderen beschermen.' Na de scheiding was het verder bergafwaarts gegaan met zijn ex. De dag na Sinterklaas stond ze broodmager bij Paul voor de deur. Hij schrok van haar toestand, herkende haar amper. Kort voor Kerst bracht hij haar naar het ziekenhuis. Hij ging na met wie ze nog contact had. Bijna niemand, bleek. Haar familie had afstand van haar genomen. Teruggekeerd uit het ziekenhuis trok ze zich steeds verder terug. Na haar dood vond Paul tientallen lege wijnflessen in haar woning.

Paul twijfelde geen moment: samen met zijn zoon, dochter en familie zou hij de uitvaartdienst regelen. 'Ondanks alles wat er was gebeurd, stond ik erop dat haar afscheid respectvol en liefdevol zou zijn. Daar hebben de kinderen recht op. Hun welzijn en toekomst waren leidend.' Bij aanvang van de dienst was de spanning in de zaal te snijden, vertelt Paul. Wat gaan ze zeggen? Paul vertelde over Marga's leven. Zijn zoon zei dat hij had begrepen dat zijn moeder van hem had gehouden. 'Je voelde de opluchting in de zaal dat het een integer afscheid was.'

Paul vindt het een verwarrende tijd, de rouw om zijn ex. 'Er komt zoveel naar boven. Alles wat er was, alles wat verdween, de gemiste kansen, mijn fouten, haar onvermogen en teloorgang, de pijn van de kinderen. Mijn eigen verdriet verstop ik niet. Zo zien de kinderen dat zij uit liefde zijn geboren.'

Nicole rouwt in stilte

Wat moet je met rouw die er niet mag zijn? In juni vorig jaar stierf de ex van Nicole (50), vader van hun zeven kinderen. Op de 11de die maand belde een van haar vier dochters haar bezorgd op. Ze had een afspraak met haar vader, maar hij was niet komen opdagen en nam zijn telefoon niet op. De oudste dochter ging naar zijn huis en trof hem levenloos aan, rechtop zittend op de bank in zijn huiskamer. Later zou blijken dat hij twee dagen eerder aan een hartstilstand was overleden. Dat vindt Nicole nog steeds het allermoeilijkste: dat hij alleen is gestorven en dat dit twee dagen onopgemerkt bleef. 'Dat raakt mij diep.'

Nicole had die dag veelvuldig telefonisch contact met haar kinderen. Als ze was uitgenodigd om naar het huis van haar ex te gaan om hen te steunen, had ze dat gedaan, maar ze wilde zichzelf niet opdringen. Een paar kinderen maakten duidelijk geen behoefte te hebben aan haar aanwezigheid. Dat gold ook voor de afscheidsdienst. Een rouwkaart kreeg ze niet. 'Ik concludeerde dat ik niet welkom was bij de crematie. Ik legde mij erbij neer, want ik wilde geen strijd.'

Om toch uiting te geven aan haar medeleven met haar kinderen, plaatste ze een berichtje op Facebook waarin ze hen liefde, kracht en sterkte wenste. Aandachttrekkerij, vonden sommigen. Ze haalde de boodschap er maar weer af. Nicole denkt dat een paar kinderen nog steeds boos op haar zijn vanwege de scheiding die zij zestien jaar geleden in gang heeft gezet. 'Bij een scheiding hebben er twee schuld. Ze weten niet wat er allemaal gebeurd is.'

De dag van de crematie paste Nicole op haar kleinkinderen. Het grote verdriet van haar kinderen om hun overleden vader wil ze niet vergelijken met de rouw die ze zelf voelt. Die rouw is er wel, zegt ze, hoe onbegrijpelijk misschien ook voor de kinderen. 'We hebben van elkaar gehouden, al onze zeven kinderen zijn uit liefde geboren. Het liep helaas uit op een scheiding. De laatste jaren meden we elkaar, ook op verjaardagen van onze kinderen. De hoop dat we daar ooit nog samen, in harmonie aanwezig zouden kunnen zijn, is nu vervlogen.' Ze praat er met niemand over. 'Ik draag het bij me en leer ermee te leven.'

Meer over