REPORTAGE

Niet één Turkse Duitser die het voor de komiek opneemt

De Duitse komiek Jan Böhmermann droeg op Duitse tv een gedicht voor waarin hij de Turkse president belachelijk maakte. De algemeen gedeelde mening in de Duitse media getuigt niet van verontwaardiging, maar sommige Duitsers van Turkse komaf zijn gekwetst. 'Dat Duitsers vrijheid van meningsuiting belangrijk vinden, betekent nog niet dat ze de Turkse president mogen beledigen.'

Berlijn. Beeld Daniel Rosenthal

De ouders van Yasar (46) verhuisden in de jaren tachtig van het Turkse platteland naar Berlijn. 'Duitsers zeiden toen vaak dat Turkije een achterlijk land was. En ik moest ze gelijk geven. Ik hoefde alleen maar aan het slechte wegdek te denken.' Yasar haalde zijn hbo-economie, heeft een taxibedrijf, een Duits paspoort en een Berlijns accent. Yasars kinderen studeren aan de universiteit, wiskunde en psychologie. Daarna willen ze naar Turkije verhuizen omdat daar economische kansen liggen. Yasars gezicht glimt bijna net zo als zijn naar achger gegelde haar, als hij dat vertelt. 'Dat komt allemaal door een man: Erdogan.' Naast hem knikt collega Yusuf.

Pijn in het hart

Twee mannen op de rand van een bloembak in op de snelwegbrede stoep van de Reichenbergerstrasse, stadsdeel Kreuzberg. De grote Yasar in pak, de iele Yusuf in geruit overhemd en spencer. Ze drinken ayran van de Turkse supermarkt aan de overkant, praten over de zaken en over het 'hondsbrutale' gedicht van cabaretier Jan Böhmermann.

'Pijn in zijn hart', voelde Yasar toen hij het YouTubefilmpje bekeek. Om de eerste regel waarin Erdogan laf en .. kon hij glimlachen, 'ja, Turken hebben heus wel humor en maken graag grappen over hun politieke leiders.' 'Maar als iemand zegt dat mijn president en een harem heeft en ook nog seks met schapen, ben ik beledigd, vanbinnen. Dat is te persoonlijk.' Yusuf knikt nu hartstochtelijk.

Het geval Böhmermann

'Erdogan heeft Turkije in 14 jaar veranderd van een achterlijk land naar een vrije en moderne democratie, met goede snelwegen - op de meeste plaatsen', zegt Yasar. Een land waar ik trots op kan zijn.' Dat Erdogan zomaar journalisten opsluit hebben de Duitse media volgens hem verkeerd begrepen: 'dat was omdat ze militaire staatgeheimen aan Amerika hadden doorverkocht.' Yusuf maakt zo'n gebaar van 'logisch.'

'Het geval Böhmermann,' zoals de Duitse media het noemen, heeft in tien dagen de status van nationale soapserie weten te bereiken. Elk actualiteitenprogramma heeft zijn uitzending eraan gewijd. De algemeen gedeelde mening, kort samengevat: Böhmermann mag de Turkse president beledigen, het is immers satire, Erdogan toont hier zijn ware en dictatoriale gezicht en vanwege de vluchtelingendeal heeft hij Merkel nu in zijn zak.

Niet één Turkse Duitser

Op televisie, in de zondagavond talkshow Anne Will, verklaarde zondag de Duits-Turkse cabaretier Serdar Somuncu zich solidair met Böhmermann en waarschuwde hij de Duitse kijkers voor Erdogans macht.

Maar hier in Kreuzberg is niet één Turkse Duitser te vinden die het voor Böhmermann opneemt, en evenmin iemand die de reactie van Erdogan - een klacht langs diplomatieke weg en een persoonlijke aangifte tegen de cabaretier - overdreven vindt.

Nee, democratie en vrijheid van meningsuiting, daar is niks mis mee, vinden Yasar en Yusuf. 'Maar dat er hier vrijheid van meningsuiting bestaat betekent niet dat daar geen grenzen aanzitten', drukt Yasar het haast Cruijffiaans uit.

Beeld Daniel Rosenthal

Kreuzberg

De wijk Kreuzberg geldt als de bakermat van de Turkse gemeenschap in Duitsland. Hier, in het gebied rond de Oranienstrasse en de rijkelijk met schotels behangen betonnen flats bij metrostation Kotbussertor, is bijna de gehele middenstand in Turkse handen. De klandizie in supermarkt Inter Gida en de mensen die op de terrassen dikke gele linzensoep lunchen bestaat uit Turkse Duitsers, Duitse Duitsers, en toeristen. Kreuzberg is een smeltkroes, al decennia lang.

Het was de eerste generatie gastarbeiders die het Turkse middenstandsimperium hier in de jaren zestig opbouwde. De U1, oudste metrolijn van de stad op die zijn negentiende-eeuwse pijlers door de wijk slingert, werd in die tijd door argwanende Berlijners 'De Oriënt Express' genoemd.

'..de Turken in Kreuzberg die amper kunnen bestaan', bezong Klein Orkest in de jaren tachtig de armoede van die eerste generatie in hun lied over de toen nog gedeelde Duitse hoofdstad. Dat imago, van arm en achterlijk, zit veel Kreuzbergse Turken van de tweede of derde generatie niet lekker.

'En daarom is het goed dat Erdogan die man aanklaagt', zegt een man in een Fenerbaceshirt, genaamd Shain (42). Net als Yasar en Yusuf wil hij alleen met een journalist praten als zijn achternaam onvermeld blijft. 'Dat Duitsers vrijheid van meningsuiting belangrijk vinden, betekent nog niet dat ze de Turkse president mogen beledigen.

'Om duidelijk te maken dat Duitsland niet net als vroeger over Turkije heen kan lopen. Want dat is wat Europa gewend is. En Erdogan steekt daar een stokje voor, hij laat zien dat Turkije nu een machtig land is.'

Merkel of Erdogan?

Shain vindt Erdogan een held, maar ook Duitse Turken die President wantrouwen, stuit Böhmermanns gedicht tegen de borst. Zoals de opgeruimde mevrouw Akcan (48), bedrijfsleidster van restaurant Demirlin Yeri dat haar vader in 1985 begon. Op Erdogan zou ze nooit stemmen, zegt ze zachtjes, 'ik ben te democratisch.' Dat laatste zegt ze nog zachter. 'Ik laat mijn politieke mening liever niet aan mijn gasten horen, ik wil dat iedereen hier komt eten.'

Ze moest denken 'hoe heet het nou, je suis... nee ik bedoel natuurlijk Charlie Hebdo.' Ook daar vond ze dat de satire te ver ging. 'Maar begrijp me goed, ik vind die aanslagen gruwelijk en ze hebben wat mij betreft niets met mijn geloof, de islam te maken. Maar ik wel dat je daarmee moet oppassen, in een wereld met zoveel grote conflicten en licht ontvlambare leiders. 'Zeker bij zo iemand als Erdogan, die heeft zo'n groot ego. Ik had Böhmermann van tevoren kunnen vertellen dat hij dit hoog op zou nemen.'

De mannen op de bloembak moeten bijna weer aan het werk: 'veel administratie.' Wie is eigenlijk hun leider, Merkel of Erdogan? De mannen zwijgen. In een boom zingt een vogel. 'Uhm, allebei', zegt Yasar. Yusuf zegt Erdogan.

Beeld Daniel Rosenthal

'Misdaad tegen de menselijkheid'

Het gedicht van Jan Bohmermann heeft alle 78 miljoen Turken zwaar beledigd, aldus de Turkse onderminister van Buitenlandse Zaken, Numan Kurtulmus. Van hem kwam de tot dusver hardste reactie op het optreden van de Duitse komiek. Hij noemt het een 'misdaad tegen de menselijkheid', die alle grenzen van schaamteloosheid te buiten ging. Zo'n honderd aanhangers van Erdogan demonstreerden afgelopen weekend voor het gebouw van de Duitse televisiezender ZDF in Istanbul tegen het optreden van Bohmermann. Maar verder blijft het in de Turkse media opvallend stil over de rel rond zijn hekelgedicht.

Diverse kranten maakten er wel melding van dat Turkije bij het Duitse ministerie formeel om strafvervolging van Bohmermann heeft gevraagd wegens het beledigen van een bevriend staatshoofd. Het Engelstalige Hurriyet Daily News berichtte ook nog dat president Recep Tayyip Erdogan persoonlijk via een Duits advocatenkantoor een klacht wegens smaad heeft ingediend tegen Bohmermann. De geringe aandacht voor het Duitse programma heeft er wellicht mee te maken dat Turkse media onmogelijk uit het optreden kunnen citeren. Het Turkse ministerie van Justitie maakt vorige maand nog bekend dat sinds het aantreden in 2014 van Erdogan als president, er bijna tweeduizend rechtszaken lopen wegens belediging van de president. Vooral journalisten, columnisten en academici moeten het hierbij ontgelden.

De regeringsgezinde Daily Sabah stelde de Duitse ambassadeur in Turkije, Martin Erdmann, enkele vragen over het gewraakte gedicht. Erdmann is al twee keer in korte tijd door het Turkse ministerie op het matje geroepen over satirische uitzendingen in Duitsland. Hij zou volgens Sabah zijn spijt hebben betuigd over het beledigende optreden van Bohmermann. De ambassadeur heeft er volgens de krant aan toegevoegd dat er wel degelijk grenzen zijn aan de vrijheid van meningsuiting en dat de inhoud van het programma moedwillig beledigend was en elementen van smaad en laster bevatte.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden