Column

Niet de cijfers, maar het 'goede leven'

Oxford-filosoof Nick Bostrom waarschuwt dat de kunstmatige intelligentie zich tegen haar makers kan keren.

Het financiële district van Londen, The City of London, vanaf de rivier de Theems.Beeld afp

De mens dreigt te worden geslachtofferd om een voorgeprogrammeerd doel te bereiken als het produceren van zoveel mogelijk paperclips. Een fascinerende voorspelling, voortspruitend uit de aanname dat computers snel slimmer en machtiger worden dan de mens, zonder echter te kunnen bevatten wat het leven werkelijk waardevol maakt.

Maar moeten we hiervoor echt tot 2040 of 2050 wachten, zoals de meeste collega's van Bostrom voorspellen? Gaat de maximalisering van de productie van paperclips, en allerlei andere in beginsel nuttige producten, niet ook nu al ten koste van het menselijk welzijn?

Denk aan de stress en frustratie die velen binnen en buiten het huidige arbeidsproces ervaren. Denk aan de vernietiging van onze leefomgeving en de klimaatverandering. We blijken helemaal geen computers nodig te hebben om de productie van paperclips boven het menselijk geluk te stellen, dat kunnen we prima zelf.

Zo ontdekte Joris Luyendijk op de promotietoer voor zijn boek Dit kan niet waar zijn dat het wegcijferen van de mens zich niet beperkt tot de Londense City. Overal in Nederland herkent zijn publiek het sturen op cijfers die niet vangen waar het om zou moeten gaan uit de eigen beroepspraktijk. De City maakt in al haar extremen vooral zichtbaar wat overal in de samenleving gebeurt, ook wel aangeduid als 'financialisering', 'rendementsdenken' of, zoals de nieuwe GroenLinks-voorman Jesse Klaver het noemt, 'economisering'.

We zijn de laatste jaren gaan geloven in perfect werkende markten. Daarom zouden we toekunnen met financiële winst als de enige graadmeter van succes. Bankiers die voor 2008 hoge winsten boekten, deden het zo gezien per definitie goed. Dat achter de glimmende winstcijfers grote risico's verborgen gingen, was gezever van zuurpruimen die de financiële innovatie niet konden bijbenen. Inmiddels weten we beter. Markten kunnen zich hevig en lang vergissen. Risico's kunnen kosten worden. Nadelige gevolgen voor derden en de leefomgeving worden niet meegeteld.

Het ongenoegen over de financialisering is overal, maar wat te doen? Waarmee de financiële sturing te vervangen? Hiervoor bestaat geen pasklare oplossing, maar een evenwichtiger lezing van de klassieken is een goed begin.

Neem Adam Smith. Beroemd vanwege zijn 'onzichtbare hand' die ervoor zorgt dat als we op een vrije markt allemaal ons eigen belang nastreven, iedereen hier baat bij heeft. Daarbij is steevast vergeten dat Smith zijn onzichtbare hand presenteerde nadat hij uitvoerig had uiteengezet hoe iedereen fundamentele waarden als vrijgevigheid, voorzichtigheid en rechtvaardigheid heeft hoog te houden.

Of neem de schrijver van de liberale bijbel On Liberty, John Stuart Mill. Vooral bekend van het principe dat iemands vrijheid alleen mag worden beperkt om te verhinderen dat anderen worden geschaad. Maar wie weet dat Mill in datzelfde boek iedereen oproept anderen aan te spreken op hun gedrag, zo het gesprek voedend over het 'goede leven'?

Dit gesprek over goed en kwaad moeten we weer leren voeren. Op de werkvloer, waar bankiers elkaar moeten aanspreken: is dit wel in overeenstemming met de eed die we hebben afgelegd? De werkvloer moet daarvoor de ruimte krijgen, ook als het 'goede' ten koste gaat van het korte-termijn financi-ele belang van het bedrijf.

Net zo moet de politiek haar blik verbreden. Te vaak gaat het enkel over de financieel-economische cijfers. Nederland liep voorop met het in kaart brengen van ook de milieu- en sociale gevolgen van overheidsbeleid. Vorig jaar heeft het Centraal Planbureau echter besloten voortaan niet meer mee te werken aan zo'n integrale doorrekening van de verkiezingsprogramma's. Een besluit dat de Kamer zonder noemenswaardig protest heeft laten passeren. Een besluit dat de financialisering van de vaderlandse politiek verder zal aanjagen, gefixeerd als partijen zijn op het pronken met een 'objectieve' beoordeling van hun plannen.

Als de politiek het brede maatschappelijk ongenoegen over de financialisering serieus neemt, eist het alsnog een integrale doorrekening van haar plannen. Presenteer daarbij voortaan eerst de gevolgen voor mens en milieu. Pas als we het daar met elkaar een tijd over hebben gehad, leggen we de economische groeicijfers ('het aantal extra paperclips') ernaast. Het zal dan meer gaan over de mens en zijn leefomgeving dan over paperclips. Dat is winst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden