REPORTAGE

Niet de afstand, maar het principe

Slechts vijf stembureaus, dat is een bewuste poging het Oekraïne-referendum te frusteren, vind GeenPeil. Maar Oldenzaal vindt het ruim voldoende.

Oldenzaler Mensink (r) en advocaat Beryl Dreijer donderdag tijdens het kort geding over de stembureaus.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Meneer Mensink uit Oldenzaal is niet zo goed ter been. Lange stukken kan hij niet meer lopen. De laatste keer dat hij moest stemmen, voor de Europese verkiezingen in 2014, moest Mensink door iemand anders worden opgehaald bij het stembureau. Als de gemeente Oldenzaal voor het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne het aantal stembureaus drastisch terugbrengt, wordt het stemmen hem feitelijk onmogelijk gemaakt.

De 53-jarige Mensink stond donderdag samen met de stichting GeenPeil voor de rechtbank in Zwolle, waar ze een kort geding hadden aangespannen tegen B en W van Oldenzaal. Inzet: het aantal stembureaus dat Oldenzaal opent voor het raadgevend referendum van 6 april. Vandaag en maandag volgen vergelijkbare rechtszaken tegen minister Ronald Plasterk en de gemeente Son en Breugel.

Oldenzaal denkt dat vijf stembureaus genoeg zijn, twaalf minder dan bij de laatste verkiezingen. GeenPeil en Mensink vinden dat een inperking van het democratische recht om te gaan stemmen.

Voorbeeldfunctie

De Zwolse zaak heeft een belangrijke voorbeeldfunctie. GeenPeil heeft bij 263 Nederlandse gemeenten bezwaarschriften ingediend. Honderd daarvan verminderen het aantal stembureaus met 40 tot 50 procent. Maar geen enkele gemeente maakt het zo bont als Oldenzaal, dat het aantal stembureaus met liefst 70 procent vermindert.

Het voorbeeld van Mensink was niet gelukkig gekozen. Na het bekijken van de lijst met stembureaus die op 6 april in Oldenzaal open zijn, blijkt dat hij zelfs nog minder ver hoeft te lopen dan bij de vorige verkiezingen. Mensinks dichtstbijzijnde stembureau is in woonzorgcentrum Zonnestraal, 5 minuten gaans van zijn huis. Dus dat kan het probleem niet zijn.

Maar het gaat om het principe, zei advocate Beryl Dreijer, die onbezoldigd optrad namens GeenPeil - de stichting krijgt geen subsidie. GeenPeil is gebaat bij een hoge opkomst; het referendum is pas geldig als minimaal 30 procent van de kiesgerechtigden zijn stem uitbrengt. Gemeenten als Oldenzaal frustreren dat door minder stembureaus te openen. Daardoor wordt het voor kiezers minder aantrekkelijk om hun stem uit te brengen, betoogde Dreijer.

Tekst gaat verder onder de graphic.

Vragen en antwoorden over het referendum

Nederland spreekt zich op 6 april uit over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. Aan de hand van elf vragen zet de Volkskrant de belangrijkste informatie op een rij.

Jurist Beryl Dreijer van Stichting GeenPeil arriveert bij de rechtbank van Zwolle.Beeld ANP
Beeld de Volkskrant

Compacte gemeente

De gemeente Oldenzaal, die zich liet vertegenwoordigen door juridisch medewerkster Erika Slot, bracht daar tegenin dat vijf stembureaus genoeg zijn. Oldenzaal is een compacte gemeente, de maximale afstand tot het dichtstbijzijnde stembureau is 2 kilometer. 'Acceptabele afstanden', aldus Slot.

De reden voor Oldenzaal om minder stembureaus te openen, is dat de gemeente een lage opkomst verwacht. Bij de Europese verkiezingen van 2014 kwam 32,9 procent van de ruim 24 duizend stemgerechtigden opdagen. De verwachting is dat dat bij het referendum nog minder is.

Daar komt bij dat het tellen van de stemmen bij een referendum aanzienlijk eenvoudiger is dan bij gewone verkiezingen. Bij normale verkiezingen worden de stemmen verdeeld over een reeks partijen, op 6 april zijn er maar twee stapeltjes: een ja en een nee. Dat betekent dat er minder tellers nodig zijn en dus ook minder stembureaus. Niet het aantal stemmers, maar het aantal tellers bepaalt volgens Slot vooral hoeveel stembureaus er nodig zijn. Minder stembureaus openen levert ook een kostenbesparing op, gaf ze toe. ' Maar dat is niet de belangrijkste reden.'

Een medewerker van de gemeente Oldenzaal inspecteert op de gemeentewerf de opgeslagen stembussen, stemhokjes en toebehoren voor de inrichting van stembureaus.Beeld ANP

Lees ook:

Voor het associatieverdrag? Ga dan niet stemmen.

18 seconden

In Oldenzaal zijn bij het referendum gemiddeld vijfduizend stemmers per stembureau. Veel meer dan de Kiesraad als richtlijn hanteert: 1.200 tot 1.500 kiezers per stembureau. Advocate Dreijer van GeenPeil had uitgerekend dat bij het drukste stembureau in Oldenzaal mensen straks 18 seconden de tijd hebben om hun stem uit te brengen. Slot zag daarin geen probleem. 'Zelfs als 100 procent van de kiesgerechtigden komt opdagen, dan nog verwachten we dat de stemming probleemloos verloopt.'

Beide partijen beschuldigden elkaar van gemeen spel. GeenPeil beschuldigt de gemeente Oldenzaal omdat de order voor het drukken van de stempassen, waarop ook de adressen van de stembureaus staan vermeld, al op 29 februari de deur uit is gegaan. Mocht de rechter in Zwolle besluiten dat er meer stembureaus open moeten op 6 april, dan staan die niet op het stembiljet. Een eerder bezwaarschrift van Mensink werd door de gemeente afgewezen als 'prematuur'. 'Niet chic', vond Dreijer.

Oldenzaal vond dat GeenPeil wel erg lang had gewacht met het aanspannen van een procedure. Het besluit om vijf stembureaus open te stellen is al op 15 december genomen en op 2 februari gepubliceerd. 'Op 3 februari had de stichting een zaak kunnen aanspannen. Maar ze hebben drie weken gewacht.' Daarmee frustreren ze het verkiezingsproces, aldus Slot.

Rechter Cornelissen probeerde nog tot een vergelijk te komen. Vijf stembureaus in plaats van zeventien, dat is wel ineens heel veel minder, zei hij tegen Slot. 'Zit daar niet nog wat ruimte in. Als u nou eens een belletje doet met de burgemeester.' Maar Slot gaf geen krimp. 'Wij vinden dat we een weloverwogen besluit hebben genomen. Ons standpunt zal niet wijzigen.' De rechter doet binnen een week schriftelijk uitspraak.

Een medewerker van de gemeente Oldenzaal inspecteert een kistje met benodigheden voor de inrichting van een stembureau in de trouwzaal van het stadhuis een locatie die dienst doet als stembureau.Beeld ANP

Een advertentie om handtekeningen te werven voor het referendum over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne is mogelijk ten onrechte met Europees geld gefinancierd. Het Europees Parlement stelt een onderzoek in, bevestigt een woordvoerder donderdag na berichtgeving van het Belgische onderzoeksplatform Apache.

In een paginagrote advertentie in De Telegraaf werd eind september opgeroepen een handtekening te zetten om het GeenPeil-referendum mogelijk te maken. Het benodigde aantal handtekeningen was daarna snel binnen. Europese regelgeving verbiedt dat subsidies worden gebruikt voor campagnes voor verkiezingen of referenda. De advertentie werd betaald door het Institute for Direct Democracy in Europe (IDDE), een door het Europees Parlement gesubsidieerde stichting die is gelieerd aan de Britse eurosceptische partij UKIP. De uitgaven van alle partijen worden elk jaar onderzocht door het parlement.

Of de regels zijn overtreden moet nog blijken, benadrukt de zegsvrouw van het parlement. Eerst moet worden vastgesteld of IDDE de advertentie heeft betaald met de subsidie van het parlement of uit eigen middelen. Ook wordt bekeken of de advertentie onderdeel van een verkiezingscampagne is of valt onder het stimuleren van de democratie.

De resultaten van het onderzoek worden in juni of juli bekendgemaakt. Het referendum is op 6 april.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden