Niet blijven treuren om wat mooi was

ER KWAM een brief uit Zwitserland. Als in een novelle. 'De man schreef dat hij mijn muziek zo steengoed vond', zegt Altena....

Werner Uehlinger, van de eenmans-platenmaatschappij Hat Hut in Basel, bracht tussen 1989 en '91 vier cd's uit van wat achtereenvolgens 'Maarten Altena Octet', 'Maarten Altena Ensemble' en 'Maarten Altena' heette. De titels: QUOTL, Rif, Cities and Streets, en Code. Van een oudere duo-plaat van Altena en Steve Lacy verzorgde de onstuitbare Zwitser een heruitgave.

'Misschien ging het iets te snel', filosofeert Altena. 'Maar aan de andere kant, als hij het niet snel had gedaan, was het ook weer niet goed geweest. Je hebt de markt, en je hebt de passie van iemand die het uitbrengt. Dat is het.'

Als in dezelfde novelle stapte, wat eerder, een man na een concert op Altena af die zich als volgt bekend maakte: 'What you need is me. A sound colorist.' Altena: 'Ik dacht, daar is eigenlijk niets tegen in te brengen.' Het was de slagwerker Michael Vatcher. Hij bleef bijna tien jaar. Met de saxofonist Peter van Bergen, het knorrende beest, is hij er vorig jaar uitgestapt. 'Het was een heel vruchtbare samenwerking. En toen was het op.'

Improviseren, dat is voor Altena - vanouds bassist-improvisator, thans componist-contrabassist - 'een manier van denken'. 'Ik probeer mezelf open te stellen voor dingen die zich aandienen. Niet blijven treuren over wat mooi is geweest. Ik ben wel een dwangmaticus, en dat móet, wil je als componist iets voor elkaar krijgen, maar ik heb ook geleerd dat je de dingen een beetje op hun beloop kunt laten. Dan krijg je geweldige bonussen.'

Na een concert in Frascati diende zich onlangs de regisseur Jan Ritsema aan met de woorden: 'Ik heb het. We gaan Brouwer doen.' En zie. De voorstellingen, over de Nederlandse wiskundige en mysticus L.J.E. Brouwer, beginnen eind 1996. Ritsema regisseert. Muziek: Altena. 'Geen opera, ik zeg liever theatrale produktie. We zijn zelf de protagonisten.'

In de Groningse Oosterpoort brengt Altena donderdag North West Cities ('toekomstmuziek'). Het klonk gisteren in Arnhem: composities van Altena en Padding, van James Tenney en van Alison Isadora, een lid van het ensemble. De flyer toont de groep in een puin-decor. Altena: 'Als een crack snuivende straatbende. We proberen aan te geven dat het om fantasie gaat en niet om barrières. Het DNA van de groep moet op een of andere manier toch naar voren gebracht kunnen worden.'

Van alle groepen die zich presenteren in het 'Jaar van de Ensembles', hebben het Altena Ensemble en De Volharding de sterkste metamorfoses doorgemaakt. Bij Altena, die rond 1970 als Maarten van Regteren Altena de bas beukte bij Breuker, en later subtielere klankfundamenten verzorgde in groepen als K'ploeng, is het accent steeds meer komen te liggen op de uitgeschreven partituur. Een ontwikkeling die, gelet op de versnipperde speelkalender, niet alle programmeurs in het jazzcircuit hebben willen bijbenen.

Van de 'gestructureerde improvisatie' naar de componist. Mits deze het 'archaïsche' prefereert boven het 'academische', 'het directe boven het verhulde'. Altena: 'Tussen 1400 en Charles Ives, dat zijn de referentiekaders.'

Rond 1980 ging hij op compositieles bij Robert Heppener. 'Ik begon mijn ideeën steeds strakker te formuleren. In die zin is ook mijn ensemble altijd iets autobiografisch geweest.'

Vatcher en Van Bergen hielden het voor gezien, maar voor Altena, 52 nu, staat het vast dat hij er de laatste resten 'expressionisme' niet mee heeft verspeeld. 'Dat element heeft wel steeds meer plaatsgemaakt voor een laserstraalachtige esthetiek. Wat de componist Geert van Keulen onze metallic glans noemt. Waar vind je zo'n combinatie van blokfluit met contrabasklarinet en een stem, een elektrische gitaar, en dan een viool en een contrabas en een eigenaardige trombone.'

Stadium één was, rond 1980, 'The Maarten Altena Quartet', met de altviolist Horsthuis, de hoboïste Maud Sauer, Paul Termos op saxofoon en Altena op bas en sigarenkistje - zoals de hoes onthulde van Op Stap, de eerste van zes 33-toerenplaten die verschenen op het label Claxon van Altena en Michel Waisvisz. Mingus- en Monk-invloeden mengden zich met weerbarstige elementen naar Hollandse snit.

Horsthuis ging; de trombonist Wierbos kwam; het kwartet werd oktet, nonet. Tot de mooiste Dutch improvisation-platen van de jaren tachtig hoort Quick Step van Altena met, onder anderen, de pianist Guus Janssen in zijn meest capricieuze gedaante. Met het toenemen van Altena's componeeractiviteit slonk echter Altena's lust tot het administreren en rondfietsen van Claxon-oplagen, die uit de kasten begonnen te puilen als kaas in de novelle van Elsschot.

Tussen Claxon en de cd's van Hat Hut zit een gat van vijf jaar, waarin zich sterke veranderingen hebben voltrokken. Gebleven is de extreme heterogeniteit die het kenmerk is geweest van alle Altena-groepen. Tot in de uitvoering met de sopraan Jannie Pranger van het hilarische, op shuffle en kitschklanken mikkende Principia van Steve Martland - uitgebracht op de cd Code.

Voor een produktie met de dichter Remco Campert had Hat Hut vervolgens geen belangstelling. 'Te Nederlands.' Het label Attacca Babel adopteerde het project. Improvisaties met Butch Morris (een van diens Conductions) en John Zorn verschijnen binnenkort op Amerikaanse labels.

Een nieuwe wending, wellicht ook een bindmiddel: Altena componeert muzikantenportretten. Voltooid is Cantus (Wolter Wierbos). 'Helemaal gefocust op zoals ik hem zie. Een strakke begeleiding, en dan Wolter met die trombone-oprispingen waar hij zo'n meester in is.' Met Judith Herzberg, Jan Joris Lamers en Ger van Elk werkt hij aan een muziektheaterstuk voor 1998.

Van Bimhuis naar IJsbreker, van de Kleine Zaal naar het theater: 'Je kunt zeggen, het is een permanente identiteitscrisis. De therapie is: niet bang zijn nieuwe dingen aan te pakken.'

Dit is deel 2 van een serie over ensembles (deel 1: 3/11).

Concerten North West Cities: 30/11 Groningen, 18/2 Amsterdam. 2/3 Amsterdam.

Altena-ensembles op 33-toeren: Claxon 80-5, 82-10, 82-11, 83-12, 85-15, 86-16. Nato 235 (Frankrijk).

Op cd: Hat Hut 6029, 6056, 6082, 6094. Attacca 9373. Donemus 49.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden