Niet bescheiden, wel omstreden

Morgen treedt de alom bekritiseerde Tsjechische president Vaclav Klaus af, de man die de milieubeweging betitelde als 'gevaarlijker dan Al Qaida'.

Het wordt na twee ambtstermijnen morgen een afscheid in mineur. Uitgerekend in de week van zijn vertrek als president van Tsjechië is Vaclav Klaus door de senaat van hoogverraad beschuldigd. Die beschuldiging hangt samen met een vergaande amnestieregeling die Klaus begin dit jaar afkondigde in het kader van de 20ste verjaardag van het uiteenvallen van Tsjechoslowakije. Een aantal beruchte oplichters dreigt hierdoor vrijuit te gaan. Dit roept het vermoeden op dat Klaus, die wordt opgevolgd door oud-premier Miloš Zeman, de corruptie in Tsjechië in de hand heeft gewerkt.


Als het Constitutioneel Hof zich eenmaal over zijn amnestiemaatregel heeft uitgesproken, zal Klaus allang president af zijn. Een eventuele veroordeling zou wel een domper zetten op zijn politieke carrière. De 71-jarige Klaus heeft zijn zinnen gezet op de Europese verkiezingen van volgend jaar. Gemakkelijk zal een comeback sowieso niet worden. Veel Tsjechen zien zijn omstreden amnestiemaatregel als een poging justitie te dwarsbomen, net nu er werk wordt gemaakt van de strijd tegen de corruptie. Uit protest is in de voorbije maanden in honderden scholen en gemeentehuizen het portret van Klaus omlaaggehaald.


'Vaclav Klaus is een ideoloog die naar niemand wil luisteren', zegt Filip Matejka. 'Hij denkt dat hij een goede econoom is, maar dat is hij niet.' Matejka is hoogleraar aan het Economisch Instituut van de Tsjechische Academie der Wetenschappen, dezelfde instelling waaraan Klaus tot aan de val van het communisme verbonden was. 'Een wetenschapper hoort bescheiden te zijn', zegt Matejka.


Bescheidenheid is het laatste wat je Vaclav Klaus kunt toedichten. Toen zijn land enkele jaren geleden een vergadering van de Europese Raad organiseerde, liet hij voor het bord van alle staatshoofden en regeringsleiders een exemplaar van zijn boek Een blauwe planeet in groene ketens leggen. Het is een pseudowetenschappelijk werk waarin Klaus bestrijdt dat de opwarming van de aarde veroorzaakt wordt door de mens. De strijd tegen de 'milieu-ideologen' is al jaren een van Klaus' stokpaardjes. Ooit noemde hij de milieubeweging gevaarlijker dan Al Qaida.


Klaus hield er als president meer omstreden opvattingen op na. Hoewel zijn land nog maar kort lid was van de NAVO, veroordeelde hij tijdens de Kosovo-crisis de bombardementen op Servië. Hij had een zwak voor Rusland. Klaus weigerde de Russische invasie van Georgië te veroordelen en sprak zich laatdunkend uit over de belangen van de Baltische staten. In 2007 kreeg hij van Vladimir Poetin de Poesjkin-prijs voor zijn promotie van de Russische cultuur.


Ook zijn campagne tegen een 'Europese superstaat' leverde Klaus internationaal veel kritiek op. Toen zijn land in 2009 voorzitter was van de EU weigerde hij de Europese vlag te laten wapperen op zijn presidentieel paleis. Een jaar eerder had Klaus zich al de woede van zijn buitenlandse collega's op de hals gehaald door de ratificatie van het Verdrag van Lissabon te blokkeren. Hij ging pas door de knieën nadat hij bijkomende waarborgen had gekregen voor de Tsjechische soevereiniteit.


De vele kritiek deerde hem niet echt. Op diegenen die het niet met hem eens waren, keek hij neer. Zijn politieke tegenstanders bestempelde hij als linkse intellectuelen. Vooral Vaclav Havel moest het bekopen. Als president liet Klaus zelden een gelegenheid voorbijgaan om zijn illustere voorganger te vernederen.


Tijdens de jongste presidentsverkiezingen in februari schaarde Klaus zich openlijk achter Miloš Zeman, een linkse populist die verdacht wordt van banden met de georganiseerde misdaad. Klaus dreigde het land te verlaten als Zemans opponent Karel Schwarzenberg, minister van Buitenlandse Zaken en een vriend van de twee jaar geleden overleden Havel, de verkiezingen zou winnen.


Het was niettemin Havel aan wie Klaus zijn politieke carrière te danken heeft. Nadat hij zich had aangesloten bij de Fluwelen Revolutie, kreeg Klaus de kans de economie te hervormen. Dat deed hij, als aanhanger van de Britse premier Margaret Thatcher, met een baanbrekend privatiseringsprogramma, eerst als minister van Financiën, daarna als premier.


De relaties met zijn vroegere medestanders verzuurden. Havel en andere oud-dissidenten hadden hun bedenkingen bij de wilde privatiseringen. Evenmin waren ze te spreken over de manier waarop Klaus in 1992 met zijn Slowaakse collega Vladimir Meciar het uiteenvallen van Tsjechoslowakije bedisselde. Die beslissing viel binnenskamers, zonder dat de Tsjechen of Slowaken naar hun mening werd gevraagd.


Het zou Klaus' politieke carrière nauwelijks afremmen. Nadat hij in 1997 vanwege een financieringsschandaal moest aftreden als leider van de conservatieve regeringspartij ODS, maakte hij een opvallende comeback. Zowel in 2003 als in 2008 werd hij door het parlement tot president verkozen. Ondanks zijn omstreden standpunten bleef hij respect afdwingen.


Een wereldwijd veelvuldig bekeken YouTube-filmpje waarop te zien is hoe Klaus tijdens een ondertekeningsceremonie in Chili stiekem onder de tafel een hem kennelijk goed bevallen pen confisqueert, deed weinig af aan zijn populariteit in eigen land.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden