Niet alleen de burger, maar ook de overheid misbruikt de Wob

Een transparante overheid. Dat was het doel van de Wet openbaarheid van bestuur. Nu klagen journalisten dat zij geen informatie krijgen, en zeggen ambtenaren dat de wet wordt misbruikt om dwangsommen op te strijken.

Beeld Rhonald Blommestijn

De fax was het hele weekend bezig geweest. Het resultaat was een zee van papier. De vensterbanken van de postkamer lagen vol met duizenden Wob-verzoeken. Hoofdofficier Albert Hazelhoff herinnert het zich nog goed. Het was in 2013 bij Parket CVOM, het onderdeel van het Openbaar Ministerie waar mensen onder meer terechtkunnen als ze het niet eens zijn met hun verkeersboete. Hazelhoff kreeg al snel een telefoontje. Het is weer zover, hoorde de hoofdofficier, een misbruiker van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) heeft weer toegeslagen.

Bij Parket CVOM werkten in die tijd ongeveer veertig ambtenaren fulltime aan het beantwoorden van de Wob-verzoeken. Een groot deel van de tijd waren ze kwijt aan het reageren op verzoeken van misbruikers: Wobbers die er een sport van maken om 'zand in de machine' te strooien in de hoop dwangsommen en rechtsbijstandsvergoedingen op te strijken. Zo stuurde een van de Wob-misbruikers een keer een postpakket van 7 kilo naar het CVOM. Daarin zaten 1.500 A4'tjes. Elk blaadje bevatte flarden van Wob-verzoeken. Het was aan Hazelhoffs ambtenaren om uit te zoeken welke documenten waarbij hoorden.

Reageert de overheidsinstelling niet op tijd - bijvoorbeeld doordat ze in de brij van papier een van de vele Wob-verzoeken over het hoofd heeft gezien - dan kan de Wobber een dwangsom van maximaal 1.260 euro opstrijken. Aan een van hen heeft Parket CVOM in vier jaar 290.923 euro uitgegeven - de arbeidskosten van de Wob-ambtenaren en juristen zijn hierbij nog niet meegerekend.

Hazelhoff: 'En dus moeten wij elk verzoek serieus bekijken. Ook als er gevraagd wordt naar de middelbare schooldiploma's van onze officieren van justitie of wat ons beleid is ten aanzien van het woord 'kopie': schrijven we het met een 'c' of een 'k'.'

Wat de Wob oplevert: Incidenten in asielcentra (6/2/2015)
Wat gebeurt er nou eigenlijk in en rond een asielzoekerscentrum? Het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) gaf er vorig jaar pas na een beroep op de Wob voor het eerst antwoord op. In de eerste zes maanden waren er 2.741 (gewelds)incidenten. Het COA gaf toe dat het destijds de registratie niet op orde had. Sindsdien is er werk van gemaakt. Na een nieuwe Wob-procedure telde het COA voor heel 2015 1.300 vechtpartijen en 55 meldingen van zedendelicten.

Verwijderd

De overheid is van ons allemaal, dus ook haar informatie. Met die gedachte werd in 1980 de Wet openbaarheid van bestuur ingevoerd. Transparantie, daar ging het om. Dat past immers bij een goed functionerende democratie. Inmiddels is de wet verworden tot een goudmijn voor misbruikers, een trauma voor ambtenaren en een frustratie voor journalisten.

Want niet alleen overheden klagen, ook journalisten zijn ontevreden - een groep die bij uitstek belang heeft bij openbaarheid. Hun probleem: een overheid die juist geen informatie lijkt te willen geven. Zo wobten RTL Nieuws, het NOS Journaal en de Volkskrant onafhankelijk van elkaar in het najaar van 2014 informatie over de MH17-ramp. Het resulteerde enkele maanden later in het vrijgeven van honderden pagina's door het ministerie van Veiligheid en Justitie - een groot deel hadden de ambtenaren onleesbaar gemaakt met een zwarte stift. Vandaag buigt de Utrechtse bestuursrechter zich over de vraag of het ministerie inderdaad te scheutig is geweest met het wegstrepen van informatie.

Ook andere media kampen met dit probleem. Zo ontdekte radioprogramma Argos vorig najaar dat op het ministerie van Volksgezondheid mails over de inzet van loktieners waren verwijderd om te voorkomen dat de documenten ooit gewobt konden worden door journalisten.

Wat de Wob oplevert: Garanties Schiphol en KLM boterzacht (1/6/2015)
De directie van Air France-KLM kan KLM-vluchten vanaf Schiphol schrappen of overhevelen naar de Parijse luchthaven Charles de Gaulle. Dat beeld kon worden gereconstrueerd uit de staatsgaranties uit 2003, een 'Memorandum of Understanding' uit 2010 en aanvullende documenten, opgevraagd met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur. De staatsgaranties voor KLM en Schiphol waren boterzacht vanaf de fusie met Air France in 2003.

'Overheden misbruiken de wet net zo goed', zegt GroenLinks-Kamerlid Linda Voortman. 'Ze laten journalisten bijvoorbeeld extra lang wachten zodat de informatie geen nieuwswaarde meer heeft of ze houden zich van de domme als er om een specifiek document gevraagd wordt.'

Er gaan bovendien verhalen over overheden die ervoor kiezen sommige documenten alleen in conceptvorm op te maken zodat ze niet onder de Wob vallen. Voortman: 'Er zijn allerlei trucjes om geen informatie te geven.' Ze is ervan overtuigd dat overheden de wet vaker misbruiken dan burgers.

Ook advocaat Jan van der Grinten stuit vaak op een 'mentaliteit die niet past bij de overheid'. 'Ik ben een keer op een ministerie geweest. Er werd gezegd: meneer, wilt u dit document weer meenemen. Als u het hier laat, valt het onder de Wob en dat willen we niet.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Groenlinks-Kamerlid Linda Voortman Beeld anp

Oesterreflex

Nog niet zo lang geleden stond Wim Voermans op een receptie. Er liepen ook rijksambtenaren rond. Ze waren 'bijna getraumatiseerd', constateerde de hoogleraar staats- en bestuursrecht van de Universiteit Leiden. 'De overheid krijgt het ene na het andere geheimhoudingsschandaal voor haar kiezen. En dan met name het ministerie van Veiligheid en Justitie. Dat departement, waar ook het OM en de politie onder vallen, is zo groot geworden. Het is haast onmogelijk daar grip op te houden, om een overzicht te krijgen van de aanwezige informatie. Daardoor krijg je een oesterreflex: uit zelfbescherming deel je niks meer. En lekt er dan toch wat uit, dan gaat het helemaal fout.'

In Den Haag bespeurt hij daarom het gevoel: 'We zijn klaar met de Wob'. 'Het gaat er niet om dat ambtenaren geen informatie willen delen. Ze zitten in een spagaat. Afgelopen decennium heeft de informatiesamenleving een enorme vlucht genomen: er is veel informatie bijgekomen, maar veel overheden hebben niet geïnvesteerd in het openbaar maken ervan. En de ambtenaren hebben er gewoon geen tijd voor.'

Het verval van de Wob werd bovendien versterkt door de introductie van de dwangsom in 2009. 'Dat is een kantelmoment geweest', zegt Van der Grinten, die bij advocatenkantoor Kennedy Van der Laan gespecialiseerd is in de Wob. 'De dwangsom is bedoeld als instrument tegen een talmende overheid. De overheid zou niet langer zonder consequenties verzoeken van burgers om een besluit te nemen onbeantwoord kunnen laten. Maar door de introductie van de dwangsom nam ook meteen het misbruik van de Wob toe, er kwamen bureautjes die allerlei trucs uithalen om dwangsommen en vergoedingen voor rechtsbijstand te krijgen.'

Wat de Wob oplevert: Deze camera's zijn goed voor 48 miljoen (19/8/2015)
Gemiddeld een automobilist per minuut werd er in 2014 op de bon geslingerd bij de trajectcontrole op de A2 bij de punten Vinkeveen, Baambrugge en Breukelen, een traject waar 100 kilometer per uur mag worden gereden. Die cijfers werden met een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur opgevraagd bij het Centraal Justitieel Incassobureau. Het leverde de schatkist 48 miljoen euro op. Nog wel, binnenkort wordt de snelheid aangepast tot 130 km/uur.

Zo schat Ellery Gorris, de Wob-jurist van de gemeente Hilversum, dat 50 tot 75 procent van de Wob-vragen die haar gemeente krijgt van 'Wob-misbruikers' afkomstig is. 'Wij kregen laatst een brief van iemand die alle documenten wilde over opvangplaatsen. Wij hebben meteen gereageerd met de vraag: welke opvangplaatsen? Gaat het om daklozen, asielzoekers, kinderen of dieren? Je hoort dan nooit meer wat van degene die het verzoek heeft gedaan.' Andere gemeenten kregen dit 'vage' verzoek ook. 'En die dachten - gezien de actualiteit - dat het om asielzoekers ging en verstrekten vervolgens die gegevens. Daarop heeft deze man meteen een bezwaarschrift bij ze ingediend. Dat betekent dat hij dan bij elke gemeente aanspraak kan maken op bijna 500 euro aan rechtsbijstandkosten.'

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) pleit daarom al tijden voor een wetswijziging. Ze hebben genoeg van de verzoeken om een 'overzicht van alle lantaarnpalen', of de brieven waarin gevraagd wordt naar een 'exacte opgave van het aantal hele en halve stoeptegels en het aantal losliggende en omhoog staande tegels en klinkers'. In 2014 kondigde minister Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) aan de dwangsom te willen schrappen. De Kamer heeft hier nog niet over geoordeeld, omdat er ook nog een wetsvoorstel ligt van GroenLinks en D66 om de hele Wet openbaarheid van bestuur op de schop te nemen. Daarin wordt onder meer voorgesteld een register te maken met een overzicht van alle overheidsdocumenten. De twee partijen willen bovendien een onafhankelijke informatie-ombudsman die ambtenaren kan scholen hoe om te gaan met openbaarheid. 'Voor een cultuurverandering, om een open klimaat te krijgen, heb je stevige instrumenten nodig', zegt Linda Voortman, initiatiefnemer namens GroenLinks. Het is haar en haar D66-collega nog niet gelukt om een Kamermeerderheid te vinden voor de wet.

Uitspraken

Tot het zo ver is zoekt hoofdofficier Hazelhoff zijn heil bij de rechter. Parket CVOM is bovendien samen met een Centraal Justitieel Incassobureau een digitaal loket gestart waar veelgevraagde informatie eenvoudig online kan worden verkregen. 'En we zijn naar de rechter gegaan om jurisprudentie te krijgen over de vraag: wat is misbruik en wanneer hoef je een Wob-verzoek niet in behandeling te nemen? Inmiddels hebben we tientallen uitspraken. Je ziet dat het aantal misbruik-verzoeken afneemt.'

Ook de Volkskrant, het NOS Journaal en RTL Nieuws hopen bij gebrek aan heldere regels via de rechter een antwoord te krijgen op de vraag hoe ver de overheid mag gaan met de zwarte stift.

Maar eigenlijk, zegt Voermans, is een wetswijziging niet per se nodig. 'Je moet een stapje terug doen. De overheid heeft de afgelopen vijftien jaar niet geïnvesteerd in het delen van informatie. Daar moet je mee beginnen: inventariseer welke informatie je hebt en maak deze vervolgens actief openbaar. Zo voorkom je dat de Wob een betekenisloze wet blijft.'


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.