'Niet alleen banken zochten de grens'

Boele Staal (65) is sinds 2007 het boegbeeld van de meest gehate bedrijfstak in Nederland. In het jaar dat hij met pensioen gaat, kijkt hij terug op zijn tijd als crisismanager.

De banken worden gezien als de hoofdschuldige van de crisis. Wat vindt u daarvan?

'Het is verontrustend dat het vertrouwen in de financiële sector nog steeds heel laag is, terwijl de banken zeer goed op weg zijn met de zelfregulering onder de Code Banken. De monitorcommissie die daarop moet toezien gaf de banken vorige maand nog een dikke voldoende.


'Terugkijkend op de crisis moeten we constateren dat die is veroorzaakt door te veel schulden. Alles en iedereen heeft de grens van zijn schuldenmogelijkheden opgezocht. Particulieren hebben gezegd: 'hoeveel kan ik nog lenen om te doen en laten wat ik wil'. De overheid heeft dat gedaan en de bedrijven ook. Er was een overaccent op groei. Hoewel de westerse gretigheid ten grondslag ligt aan de crisis, is er altijd een Barbertje dat moet hangen. Dat zijn in dit geval de banken.'


De banken zijn onschuldig?

'De banken hebben het steeds maar verleggen van de schuldengrens gefaciliteerd met innovatieve financiële producten. Maar wat was er eerder, de kip of het ei? Heeft het aanbod van de banken de vraag gecreëerd of heeft de vraag het aanbod van de banken uitgelokt? Het is de banken erg verweten dat ze die producten hebben gemaakt, maar vergeet niet dat er ook om werd gevraagd.'


Er was bij particulieren en bedrijven misschien veel vraag naar krediet, maar niet per se naar derivaten.

'Je kunt niet beweren dat de banken die dingen hebben bedacht en vervolgens door de strot van de samenleving hebben geduwd. Voor een tango heb je twee partners nodig. De bananenschil van de subprime hypotheken heeft ertoe geleid dat we in de westerse wereld op onze neus zijn gegaan. Dat is een uitwasje van het kapitalisme. Maar laten we wel zijn: die financiële producten hebben ook veel welvaart gebracht.'


Moeten we niet constateren dat het geen echte welvaart was maar een zeepbel?

'Achteraf is de groei te snel gegaan. Maar toen we middenin die geweldige groei zaten, pleitte niemand ervoor het kalmer aan te doen.'


Wat moeten de banken van de crisis leren?

'Dat ze niet primair een onderneming zijn, maar primair een maatschappelijke functie hebben.'


Dat ze een nutsinstelling zijn.

'Nou, een nutsinstelling vind ik zo elektriciteitsachtig... Een bank is óók een onderneming, het is een hybride organisatie. Een bank kan geen maatschappelijke functie hebben als hij geen geld verdient. De primaire functie die een bank heeft, is om het overschot aan geld op een goeie manier in te zetten voor de economie.'


Veel burgers hebben een hekel aan banken. Is dat erg?

'Dat is absoluut een probleem voor de sector.'


Waarom? De banken hebben veel macht. De Romeinse keizer Caligula zei: 'Laten ze ons maar haten, zolang ze ons maar vrezen'.

Lacht, dan serieus: 'Juist omdat ze de smeerolie van de samenleving zijn, moet er vertrouwen in de banken zijn. Burgers moeten niet voortdurend bang hoeven zijn dat banken gered moeten worden.'


Hoe kunnen de banken hun imago opvijzelen?

'Door veel aan klantbenadering te doen. De financiële sector heeft altijd in de luxe geleefd min of meer vertegenwoordigd te worden door De Nederlandsche Bank en het ministerie van Financiën. Dat verklaart misschien waarom banken erg in zichzelf waren gekeerd. Nu moeten banken de brug te slaan naar het grote publiek. Dat zal tijd kosten.'


Hoeveel leden heeft de NVB?

'Een kleine honderd, maar daar zitten ook buitenlandse banken bij.'


U heeft eens gezegd: het is een uitdaging om de grote en kleine banken in de NVB bij elkaar te houden. De verhouding binnen de NVB is natuurlijk enorm ongelijk, met drie leden die 80 procent van de contributie betalen.

'Dat valt nogal mee. In elke brancheorganisatie is er van tijd tot tijd discussie. De grote banken vinden vaak dat de kleine te makkelijk meerijden op de bagagedrager. In elke brancheorganisatie is een voorzitter met twee dingen belast: hoe organiseer je de lobby en hoe zorg je ervoor dat er eensgezindheid blijft in de branche.'


ING en Rabobank kwamen vorig jaar kort na elkaar met hun eigen woningmarktplan naar buiten. Dat komt niet erg eensgezind over.

'Er is één onderwerp waarop de NVB-leden van mening verschillen en dat is de woningmarkt. Verder zijn we het op alle punten eens.'


De topmannen van de Grote Drie geven geregeld interviews waarin ze pleiten voor dit of afkeurend reageren op dat. Ze hebben de NVB blijkbaar niet nodig om te lobbyen. U wordt aan alle kanten gepasseerd.

'Ze zullen zich ook wel eens door mij gepasseerd voelen, als ik iets roep waar ze het op onderdelen niet mee eens zijn.'


Heeft u daar wel eens conflicten over gehad met uw leden?

'Nee.'


U heeft als NVB-voorzitter een aantal keren onder vuur gelegen. Bijvoorbeeld toen u de Tweede Kamer verzocht een wat minder hoge toon aan te slaan over de bankiersbonussen. Dat is u zwaar aangerekend.

'Die brief was nooit bedoeld als verdediging van bankiersbonussen. Het ging mij echt om de toon van het debat. Ik wilde alleen zeggen dat we de handen ineen moeten slaan. Want de financiële sector is van ongelooflijk belang voor onze economie en daarom zijn we samen verantwoordelijk.'


Die boodschap kwam niet over, dus dat heeft u niet zo handig aangepakt.

'Het gaat niet altijd om mijzelf, zal ik maar zeggen. Als ik pal voor de banken ga staan, loop ik het risico dat men mij arrogant vindt. Daar ben ik voorzitter voor, daar word ik voor betaald. Wat ik wel vervelend vind, is dat mijn critici zaken en emotie niet altijd van elkaar konden scheiden. Zeer tot mijn spijt heb ik moeten afzien van mijn herbenoeming in de Eerste Kamer. Dat deed ik vrijwillig overigens. De emoties jegens banken en mijn persoon werden zo groot dat ik daar last van kreeg, ook in de relatie met Kamerleden. Aan de andere kant: ik ben de architect van de commissie-Maas (die pleitte voor de invoering van een bankencode, red.) geweest, ik heb Wouter Bos voorgesteld een herenakkoord te sluiten over de bonussen, ik heb de Code Banken heel erg snel tot stand gebracht en ingevoerd. Dat zijn mijn zegeningen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden