ANALYSE

Niemand wil kernwapens, maar ze blijven toch

De Tweede Kamer debatteert vandaag over een nationaal verbod op de kernbommen die officieel niet eens in Nederland zijn. Hoewel vrijwel iedereen tegen die wapens is, komt dat verbod er niet.

Houtrusthallen Den Haag, oktober 1985: premier Lubbers krijgt van Sienie Strikwerda, voorzitter van het Komitee Kruisraketten Nee, 3,7 miljoen handtekeningen aangeboden tegen de plaatsing van kruisraketten in Nederland. In 2013 bevestigde Lubbers dat er kernbommen in Volkel opgeslagen liggen. Hij noemde ze 'malle dingen' en 'absoluut zinloos'. Beeld Hollandse Hoogte
Houtrusthallen Den Haag, oktober 1985: premier Lubbers krijgt van Sienie Strikwerda, voorzitter van het Komitee Kruisraketten Nee, 3,7 miljoen handtekeningen aangeboden tegen de plaatsing van kruisraketten in Nederland. In 2013 bevestigde Lubbers dat er kernbommen in Volkel opgeslagen liggen. Hij noemde ze 'malle dingen' en 'absoluut zinloos'.Beeld Hollandse Hoogte

Heeft een nationaal verbod op kernwapens zin? Vredesbeweging Pax heeft met 45 duizend handtekeningen weten af te dwingen dat de Tweede Kamer er vandaag een debat aan wijdt. Als het aan Pax ligt gaat het burgerinitiatief 'Teken tegen kernwapens' ertoe leiden dat alsnog gevolg wordt gegeven aan de beroemde, voor sommigen beruchte jarenzeventigslogan: 'Help de kernwapens de wereld uit, om te beginnen uit Nederland.'

Wonderlijk aan het debat is dat die wapens officieel helemaal niet in Nederland zijn - opeenvolgende kabinetten zeiden 'te ontkennen noch te bevestigen' dat er op de luchtmachtbasis Volkel een twintigtal Amerikaanse B61-kernbommen opgeslagen ligt. Het huidige kabinet vormt daarop geen uitzondering, ondanks de breed gedeelde irritatie in de Tweede Kamer; van 'poppenkast' (D66 en CDA) tot 'geheimzinnigdoenerij' (PvdA). Niemand twijfelt aan hun aanwezigheid, zeker niet sinds oud-premier Lubbers in 2013 het geheim van Volkel bevestigde. Hij liet niet na de wapens 'malle dingen' te noemen die volgens hem 'absoluut zinloos' zijn.

Afkeer

Die afkeer van kernwapens wordt breed gedeeld. In zijn schriftelijke reactie op het burgerinitiatief klinkt minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders soms als een Pax-voorlichter: 'Nederland zet zich in voor complete nucleaire ontwapening', zo heet het. En: 'Nederland steunt het idee van een kernwapenverbod in een kernwapenvrije wereld.' Maar desondanks is hij geen voorstander van een bij wet geregeld nationaal verbod. Want in de PvdA'er schuilt ook een trouwe Atlanticus: 'Een unilateraal Nederlands verbod zou in strijd zijn met de beginselen van de NAVO en met de verplichtingen van Nederland binnen de NAVO.' Dus is hij tegen een 'eenzijdige stap'.

Vooral de VVD weet hij daarbij ferm aan zijn zijde. 'Geopolitiek gezien is de noodzaak van kernwapens groter dan ooit', stelt woordvoerder Han ten Broeke, onder verwijzing naar de toegenomen Russische dreiging sinds de annexatie van de Krim. In het Pax-initiatief ziet hij helemaal niets, net als Clingendael-expert Dick Zandee: 'Ik vind dit initiatief van een enorm provincialisme getuigen. Het doet me denken aan dat idiote gedoe van burgemeesters die hun gemeente 'kernwapenvrij' verklaren. Alsof het zin heeft dat alleen wij schone handen houden.'

Mondiaal verbod

Aanzienlijk sympathieker staat de PvdA tegenover het Pax-plan. 'Wij zitten niet in de logica van wederzijdse afschrikking, zoals de VVD die nog hanteert', zegt Kamerlid Michiel Servaes. 'De gedachte dat je evenwicht moet hebben met Rusland op nucleair vlak is achterhaald, zo'n evenwicht is er trouwens ook nooit geweest. Als Europa ooit het strijdtoneel wordt, zal het een conventionele oorlog zijn, niet een met kernwapens. Van een militaire noodzaak voor tactische kernwapens in Europa is geen sprake.' Hij spreekt dan ook van een 'buitengewoon sympathiek initiatief' van Pax.

Toch gaat ook Servaes het nationale verbod, dat partijgenoten als voorzitter Hans Spekman en oud-minister Jan Pronk ondersteunen, niet aan een Kamermeerderheid helpen. De reden is dat hij een andere tactiek effectiever vindt: 'We hebben aan Koenders gevraagd met andere landen op te trekken om tot een mondiaal verbod op kernwapens te komen. Als NAVO-land zou Nederland daarbij een brugfunctie kunnen vervullen. Als we nu met een nationaal verbod komen, schaden we die functie.'

Modernisering

Gezien die PvdA-opstelling zit een Kamermeerderheid voor het Pax-verbod er vandaag niet in, ook al omdat het CDA eveneens tegen is. 'Hoe nobel het streven ook klinkt, ontwapening moet wel van twee kanten komen', redeneert CDA-woordvoerder Raymond Knops. Opmerkelijk, want in 2013 reisde hij nog naar Washington om namens een Kamermeerderheid de Amerikanen ervan te overtuigen dat zij hun geld beter niet aan het moderniseren van hun in Nederland gestationeerde kernwapens konden besteden. Maar nog geen jaar later viel Poetin de Krim binnen. Knops vindt 'de timing van een verbod niet goed'.

Ondanks die tegengeluiden kan Nederland op afzienbare termijn feitelijk toch kernwapenvrij worden. Want de twintig B61-kernbommen moeten worden 'gemoderniseerd', zo vinden de Amerikanen. Die aanpassing van hun navigatie en tonnage kan alleen in de VS plaatsvinden. Het transport van de bommen uit Volkel lijkt aanstaande - in Duitsland, dat dezelfde B61-bommen heeft (en dat openlijk toegeeft), zou daar zelfs al sprake van zijn. Nederland zou hun transport kunnen aangrijpen om tegen de Amerikanen te zeggen: hou ze maar bij jullie. Want op dit punt lijkt de PvdA wel bereid aan een Kamermeerderheid te willen bijdragen, zo valt op te maken uit de voorzichtige formulering van Servaes: 'Ik hoop dat die modernisering een kans biedt tot verdere ontwapening te komen'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden