Niemand weet hoe Malta eindigde

De oude tempels van Malta stonden daar al eeuwen toen de bouwers van Stonehenge in Engeland nog moesten beginnen. Sterker: ze stonden er al lang toen de Egyptenaren erover gingen den grote piramides neer te zetten....

De Maltese tempels zijn de eerste vrijstaande stenen monumenten ter wereld, zeggen de archeologen, en de Maltezers - vooral die uit de toeristenindustrie - zijn daar bepaald trots op.

Ze zullen weinig moeite hebben om de toeristen naar die tempels te leiden. Want Malta is klein - 316 vierkante kilometer - en de oude bouwsels zijn groot - wel 25 meter in het vierkant. En er staat nog heel wat van overeind.

Hoe ze eruit zagen, is goed te zien op de tentoonstelling Malta, Tempels & Tombes - 5200-750 v. Chr. in het Amsterdamse Allard Pierson Museum. Daar staan vier maquettes van tempels tussen tal van andere voorwerpen uit prehistorisch Malta. Tezamen vertellen ze het verhaal van de mysterieuze oude beschavingen in dit verse EU-land.

Hoewel de Maltese eilanden, voornamelijk Malta en Gozo, tamelijk droog zijn, waren de eerste vaste bewoners landbouwers. Omstreeks 5200 voor Christus arriveerden ze, vermoedelijk vanuit Sicilite oordelen naar hun aardewerk. Met hun stenen gereedschap brachten ze het land zo hevig in cultuur dat de uitgestrekte bossen verdwenen en de eilanden een bar uiterlijk kregen.

Tempels bouwden ze nog niet, de eerste eeuwen. Maar er waren al wel ceremoni plekken; het aardewerk dat deze oudste Maltezers maakten, werd geofferd en meegegeven aan doden in rotsgraven. De oudste figuurtjes van mensen dateren van ongeveer 4500 voor Christus. Ze werden gevonden in de resten van twee hutten die misschien dienst deden als heiligdom.

Tegen 3500 voor Christus werden de heiligdommen plotseling groot. Tempels bestaande uit of meer halfronde ruimten werden er vanaf die tijd neergezet, een architectuur die nooit ergens anders is aangetroffen. Ze werden opgetrokken uit grote brokken steen, soms wel acht meter hoog en twintig ton zwaar. 23 Tempels zijn er gevonden, waarvan ondergronds. De eerste exemplaren zijn bijna duizend jaar ouder dan de piramide van Cheops en 1500 jaar ouder dan Stonehenge.

Archeologen vinden dat interessant omdat er op Malta dus al zeer vroeg goed georganiseerde gemeenschappen moeten hebben bestaan. Er moet op zijn minst een centraal gezag zijn geweest dat grote groepen bouwers bijeen kon brengen en voeden uit ingezamelde landbouwoverschotten. Des te merkwaardiger is het dat het tijdperk van de tempelbouwers omstreeks 2500 voor Christus plotseling eindigde met de verwoesting van tempels. Was er oorlog, opstand? Niemand die het weet.

Net zo mysterieus zijn nogal wat voorwerpen die archeologen op Malta hebben opgedolven. Zo zijn er rare beeldjes zonder hoofd, maar wel met een gat in de nek waarin een hoofd geplaatst kon worden. Losse hoofden zijn ook gevonden, die overigens niet op die beelden pasten.

Werden met zo'n beeldje meerdere goden vereerd, voor elke god een ander hoofd? En die wanstaltige dikke lichaamsvormen van andere objecten, werd daarmee genezing afgesmeekt? En wat was de functie van de groep merkwaardige beeldjes zonder armen en benen?

Die beeldjesgroep is een van de aardigste objecten op de tentoonstelling in Amsterdam, die voornamelijk bestaat uit oude Maltese voorwerpen in vitrines. De periode 4000-2500 voor Christus is het best vertegenwoordigd, onder meer met zo'n figuurtje van een erg dik persoon, met genoemde beeldjesgroep, en met gereedschap, komachtige lepels, sieraden van schelpen of steentjes en veel stuks aardewerk.

Een apart gedeelte is gewijd aan de Bronstijd op Malta, tussen 2500 en 750 voor Christus. Die periode moet zijn ingeluid door nieuwkomers en misschien zijn zhet geweest die plotseling een einde maakten aan de hegemonie van de tempelbouwers. Tempels bouwden de Bronstijd-Maltezers in elk geval niet. Halverwege de achtste eeuw voor Christus kwamen de Phoenici naar Malta, die met hun schrift een einde maakten aan de prehistorie op de eilanden.

De expositie in Amsterdam is klein en traditioneel - lees: saai - ingericht. Wel is er een twintig minuten durende film waarin het verhaal van prehistorisch Malta uitgebreider wordt verteld, zodat de tentoongestelde voorwerpen voor de bezoeker wat meer betekenis krijgen.

Voor wie het allemaal wil nalezen, is er een klein boekje ,50 euro en een gratis krantje. Daarbij doet zich het merkwaardige feit voor dat het gratis krantje evenveel informatie bevat als het boekje. Alweer een mysterie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.