REPORTAGE

Niemand verhuist vrijwillig naar Clichy sous Bois

Na de aanslagen in Parijs is er opnieuw aandacht voor de banlieues, de arme voorsteden met een concentratie van, veelal islamitische, migranten. In Clichy sous Bois verliezen werk en school hun rol, en floreert de islam. 'Waarom zijn we niet stil voor de slachtoffers in Syrië?'

De woning van elektricien Mody en zijn vrouw uit Mali. Foto's uit Le Chêne Pointu in de Parijse voorstad Clichy sous Bois. Beeld Steven Wassenaar
De woning van elektricien Mody en zijn vrouw uit Mali. Foto's uit Le Chêne Pointu in de Parijse voorstad Clichy sous Bois.Beeld Steven Wassenaar

Yusuf (47) is een vriendelijke bouwvakker van Turkse afkomst. Een reële man, denk je, als hij uitlegt waarom Clichy sous Bois zo'n verschrikkelijk oord is. Tot hij over de aanslagen in Parijs begint.

'Ik kan de aanslagen niet bekritiseren, ook niet de moord op vier Joden. De Joden hebben het er zelf naar gemaakt', zegt hij. Israël doodt ook kinderen. En in Frankrijk worden de Joden geholpen door de staat, zegt hij. 'Dat komt omdat de Joden overal zitten. President Hollande is ook een Jood. De haat tegen Joden zit ons in het bloed. Over vijftig tot honderd jaar zullen er kinderen worden geboren die de Joden haten.' Yusuf is geen Charlie: 'Waarom moeten we een minuut stil zijn voor de tekenaars van Charlie Hebdo en niet voor de slachtoffers in Syrië?'

We zitten in een koffiehuis Aram in Le Chêne Pointu, de meest verpauperde wijk van het toch al zo armzalige Clichy sous Bois. Hier begonnen tien jaar geleden de banlieuerellen. Daarna verdwenen de banlieues steeds meer naar de achtergrond. Opeenstapeling van sociale ellende is geen nieuws, zolang er niet te veel auto's in brand worden gestoken.

Na de aanslagen in Parijs is de banlieue weer helemaal terug. Amedy Coulibaly, die vier Joden en een politieagente doodschoot, kwam uit een van de meest problematische voorsteden van Frankrijk, Grigny ten zuiden van Parijs. Op zeker tweehonderd scholen werd de minuut stilte voor Charlie verstoord, vooral door moslimleerlingen uit de banlieues.

Frankrijk koestert het ideaal van de Republiek. Elke Fransman is een volwaardig burger, ongeacht zijn sociale en etnische herkomst, mits hij de waarden van vrijheid en democratie onderschrijft. De aanslagen gaven aanleiding tot diepgaand zelfonderzoek. Bereikt de Republiek de voorsteden nog wel? Zullen de voorsteden nog meer Coulibaly's baren, monsters die Frankrijk haten?

Premier Valls sprak vorige week over 'apartheid', de segregatie tussen het welvarende Frankrijk en de arme voorsteden met hun concentratie van, veelal islamitische, immigranten. Die term lijkt niet ver gezocht als je van Parijs naar Clichy sous Bois rijdt, een stad van 30 duizend inwoners, van wie 80 procent wortels buiten Frankrijk heeft.

Een tien kilometer lange vierbaansweg van rijk naar arm. Braakliggende grond, vervallen fabrieken, een stinkend Romakamp van sloophout en golfplaat, een bouwmarkt waar Romajongens staan te wachten op koppelbazen. Een boulevard van armoede en planologische verwaarlozing, een vallei van zwerfvuil door een landschap van torenflats in de verte.

Het lycée Alfred Nobel. Beeld Steven Wassenaar
Het lycée Alfred Nobel.Beeld Steven Wassenaar

Ooit was Clichy een gelukkige stad. In de jaren zestig waren de flats een symbool van vooruitgang, voorzien van alle comfort, een lift, een badkamer, centrale verwarming. Clichy was een stadje voor arbeiders, veel werknemers van de spoorwegen en de Parijse metro.

Ook de eerste immigranten deden het goed. Ze kwamen om te werken, bijvoorbeeld in de enorme Citroënfabriek in Aulnay sous Bois, waar in de jaren zeventig de DS werd gefabriceerd. Vanaf de jaren tachtig ging het mis. Fabrieken sloten de poorten, maar de immigratie ging door. Flats raakten uit de gratie. Wie een beetje geld had, maakte dat hij weg kwam uit Clichy sous Bois. Zijn plaats werd ingenomen door een immigrant, vaak laag opgeleid, zonder veel kansen in een stagnerende, maar veeleisende economie. 'We zijn in een put gevallen waar we niet meer uitkomen', zegt bouwvakker Yusuf.

Het is onvoorstelbaar dat zoiets als Le Chêne Pointu bestaat, op zo'n tien kilometer van de Champs Elysées. In een portiek hangen de dealers rond, hun gezicht verborgen achter sjaals en capuchons. De deuren van de portieken zijn allang verdwenen, evenals het glas uit de stalen kozijnen. De verf op de vuile, volgekliederde muren bladdert af. Nog even, en het kale beton wordt weer zichtbaar, waarmee de cyclus van verloedering is voltooid.

Apartheid

'Valls sprak terecht over apartheid', vindt de socialistische wethouder Mehdi Bigaderne (32). 'Officieel is de Republiek een en ondeelbaar. We zijn allemaal gelijk. Maar dat is helemaal niet waar. Veel mensen leven hier onder erbarmelijke omstandigheden. We hebben hier een tbc-epidemie gehad, een ziekte uit de 19de eeuw. De werkloosheid ligt boven de 20 procent, in sommige wijken en onder jongeren boven de 40 procent', aldus Bigaderne.

'De Republiek is hier ver weg. Veel mensen voelen zich helemaal niet Frans', zegt Christine Ramakers van Energie, een organisatie die kansarme inwoners aan werk helpt. 'Maar weinig mensen hebben meegelopen in de grote mars in Parijs. Het lijkt alsof ze zich niet erg betrokken voelen.'

Volgens somberaars zijn voorsteden als Clichy sous Bois 'verloren voor de Republiek'. Maar de meeste mensen die we spreken zeggen zich Frans te voelen en veroordelen de aanslagen. Zoals Djamal (30), reparateur van autoruiten. 'Charlie heeft geprovoceerd. Als je iemands moeder beledigt, weet je ook dat je problemen krijgt. Maar je doodt niet voor een religie. Niemand verdient het te sterven voor een tekening', zegt hij.

Bij het lycée Alfred Nobel komen de leerlingen naar buiten. Veel meisjes doen snel een hoofddoek om. Verboden op school, toegestaan op straat. Verreweg de meeste leerlingen veroordelen de aanslagen. 'Ik vond de cartoons ver gaan, maar we zijn in Frankrijk', zegt Tugba (20), een Turks meisje met een hoofddoek. 'Frankrijk is zo aardig geweest om ons te ontvangen.'

Een geïmproviseerde moskee. Beeld Steven Wassenaar
Een geïmproviseerde moskee.Beeld Steven Wassenaar

Complottheorieën

Een minderheid verliest zich in de complottheorieën, ook populair op internet. De aanslagen zijn opgezet door de geheime diensten van Frankrijk en Israël, 'om ons moslims nog meer te kunnen discrimineren', zegt een Afrikaanse jongen. 'De Joden hebben het georganiseerd', gelooft een dikke jongen op een scooter. Waarom? 'Dat weet ik niet. Zo zijn de Joden nu eenmaal', zegt hij voordat hij wegscheurt.

De meeste mensen tonen zich echter heel gematigd. Daarom is de term 'apartheid' beledigend voor de inwoners van de banlieue die geen auto's in brand steken en hun best doen', vond oppositieleider Nicolas Sarkozy. Clichy sous Bois is geen Kaboel of Bagdad, geen no go-zone, waar niet-moslims zich niet meer zouden durven vertonen, zoals de Amerikaanse tv-zender Fox suggereerde. De Charlie Hebdo kun je er gewoon kopen. Toen hij uitkwam, stond er een rij voor de tijdschriftenwinkel, net als in de rest van Frankrijk.

Het is er zelfs niet overdreven onveilig, zeggen veel bewoners. 'In mijn flat wordt gedeald, maar ik ken die jongens. Niet mee bemoeien, dan heb je geen problemen', zegt Mody (31). Maar 's nachts staan diezelfde jongens onder zijn raam te schreeuwen. Daar kan hij niets aan doen, want de dealers zijn de baas op straat.

Elektricien Mody kwam drie jaar geleden uit Mali. Voor 400 euro per maand huurt hij een kamer, waar hij met zijn vrouw en elf maanden oude dochtertje woont. Een tweepersoonsbed, een campingbedje voor de baby, een televisie, een kast waaraan rompertjes hangen te drogen, dat is zo'n beetje het huis van Mody. Met klusjes en kleine baantjes houdt hij het hoofd net boven water. 'Toch bevalt het ons goed in Frankrijk. Het is in elk geval een stuk beter dan Mali', zegt hij.

Hoeveel kansen hebben mensen als Mody op de arbeidsmarkt? En hoe zal zijn dochter het straks op school doen? De école de la République was ooit een formidabele integratiemachine, die Franse citoyens maakte van Polen, Belgen, Italianen en Spanjaarden. Met de komst van Maghrebijnen en Afrikanen is de machine gestokt. Het strenge, selectieve Franse onderwijs lijkt niet berekend op leerlingen met een grote achterstand. Nergens is de invloed van sociale afkomst op de schoolprestaties zo groot als in Frankrijk.

Voor de Hamzamoskee, een geïmproviseerde gebedsruimte op de begane grond van een vervallen flat, staan twee jonge moslims. Een jongen met een pluisbaard vertelt dat hij geslagen is vanwege de aanslagen. Verder willen ze weinig kwijt. 'We praten niet over dingen waar we niets vanaf weten', zegt de andere jongen. Ook hij gelooft in een complot: 'Ik stel maar één vraag: wie zijn de echte terroristen?'

De werkgelegenheid neemt af, de school vervult zijn oude rol niet meer, maar één kracht floreert in Clichy sous Bois, zo constateerde de politicoloog Gilles Kepel: de islam. Waar integratie faalt, lijken steeds meer mensen hun toevlucht te zoeken tot religie. 'Mensen verdiepen zich steeds meer in hun godsdienst', stelt de imam van Hamzamoskee tevreden vast. 'Natuurlijk heb ik de aanslagen in mijn preek veroordeeld. De radicalisering verloopt ook niet via de moskeeën.'

Een vervallen flat. Beeld Steven Wassenaar
Een vervallen flat.Beeld Steven Wassenaar

Jihad

Op zichzelf loopt er geen rechte lijn van armoede naar jihad. De meeste banlieusards radicaliseren niet, terwijl in Syrië blanke bekeerlingen uit de middenklasse opduiken. Niettemin is er een bepaald type radicaal met de banlieue verbonden, stelt de socioloog Farhad Khosrokhavar. Deze jihadi's voelen zich vernederd door hun eigen samenleving. Vervolgens komt er een invloed van buiten bij: de mondiale ideologie van de radicale islam. Hun frustratie versmelt met woede over het lot van moslimbroeders in Mali, Irak of Syrië, waardoor hun agressie een hoger doel krijgt. De verliezer uit de voorstad wordt een strijder voor gerechtigheid, iemand die beschikt over leven en dood, een 'negatieve held' die de media in zijn ban houdt, aldus Khosrokhavar.

Hoe moet de Republiek de banlieue weer terugveroveren? Schoolkinderen vaker de Marseillaise laten zingen, zo werd na de aanslagen geopperd. Of ze verplicht laten opstaan als de leraar de klas in komt, teneinde het gezag van de school te versterken.

undefined

'Maar bij een werkloosheid van 40 procent wordt het moeilijk de waarden van de Republiek te verkondigen', zegt wethouder Mehdi Bigaderne. 'De Republiek moet niet alleen uit woorden, maar ook uit daden bestaan.'

Sinds de rellen van 2005 is er best iets gebeurd in Clichy sous Bois. Er kwam een politiebureau en ook een arbeidsbureau. Treurige flats zijn gesloopt, frisse nieuwe appartementen verrezen. 'Dat heeft wel een zeker psychologisch effect. Maar een echte oplossing is het niet, omdat er precies dezelfde mensen wonen als in de oude flats', zegt sociaal werker Christine Ramakers.

Premier Valls pleitte voor een 'bevolkingspolitiek', waardoor de 'apartheid' wordt opgeheven, of tenminste verzacht. De gemeente heeft ook geprobeerd om wat rijkere nieuwe inwoners te trekken, maar vooralsnog wil niemand vrijwillig naar Clichy sous Bois verhuizen. Misschien in 2017, als er een tramlijn wordt geopend die de stad een betere verbinding met Parijs en de regio moet geven.

undefined

Café Aram. Beeld Steven Wassenaar
Café Aram.Beeld Steven Wassenaar
null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden