Niemand steekt een vinger uit

Werelden: Omstanders. Nederland 1, 21.45 uur...

PETER GIESEN

Een oudere vrouw zit in een trein. Ze wordt uitgescholden, bedreigd en uiteindelijk met een naaldhak in het gezicht geslagen door een groepje jongens en meisjes. Als de jongeren een sigaret opsteken, informeert de vrouw hen beleefd dat zij zich in een niet-roken coupé bevinden. Vervolgens krijgt zij een regen van brandende sigaretten op zich af. Het groepje staat op om de trein te verlaten en de vrouw hoort enkele klikken. Ze wordt overgoten met de inhoud van drie blikjes bier. Radeloos kijkt ze om zich heen. 'Zoekt u hulp?', vraagt een belager. 'Doe geen moeite. De mensen helpen tegenwoordig niet meer.'

Pas als ze drijfnat op het perron staat, komen de medereizigers naar haar toe om te vertellen hoe verschrikkelijk ze het vonden. Maar als de politie getuigen zoekt, houden de meesten hun mond, uit angst voor wraak.

De BBC-documentaire Bystanders, vanavond uitgezonden door de IKON, gaat over het 'omstanders-syndroom', een van de meest deprimerende verschijnselen van het moderne leven. Geweld is op zichzelf al schokkend genoeg, maar het vertrouwen in de mensheid wordt nog verder aangetast als niemand een vinger uitsteekt.

De documentaire uit de reeks Modern Times is mooi vorm gegeven in de beste BBC-tradities. Slachtoffers en omstanders worden gefilmd in beklemmende close-ups. Hun getuigenissen worden niet gelardeerd met de knullige reconstructies waar Nederlandse programmamakers zo gecharmeerd van lijken, maar met grofkorrelige, snel gemonteerde beelden die aan een hard boiled-politiefilm doen denken.

Overigens kijkt niet iedereen de andere kant op. Een oudere vrouw met hoornen bril en beige regenjas ontpopt zich tot een onwaarschijnlijke heldin. Ze rukt net zo lang aan het pistool en de bivakmuts van een overvaller tot hij verbijsterd op de vlucht slaat. 'Als ik neergeschoten word, so be it', is haar laconieke commentaar.

De ellende overheerst niettemin, ook al omdat het afstand scheppende, en daardoor verzachtende commentaar van deskundigen ontbreekt. We zien vijftig minuten lang mensen die tot in het diepst van hun ziel geschokt zijn, omdat ze de menselijke laagheid in het gezicht gestaard hebben. De film is beklemmend, en vooral oneindig deprimerend.

De slachtoffers beschuldigen de omstanders vooral van onverschilligheid, maar uit de verhalen van de omstanders spreekt veeleer angst en diepe schaamte. Keurige middenklasse-burgers raken volkomen verlamd als ze met geweld worden geconfronteerd. In de film vertelt een oudere man hoe hij stilletjes wegliep toen een jonge vrouw werd aangevallen. 'Ik wilde ingrijpen, maar de helper van de dader zei: doe voorzichtig, hij heeft een mes.' Het incident heeft een blijvende indruk achtergelaten. Zeventienenhalf jaar later voelt de man zich nog steeds schuldig. 'Ik zou haar graag om vergeving vragen, maar dat is onmogelijk. Als het mij zou overkomen, zou ik me ook afvragen: in wat voor wereld leven wij?'

Peter Giesen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden