nieuwsexpo nazi-design

Niemand neemt succesvolle nazi-expositie over, dus gaat SS-design de kelder weer in

Design van het Derde Rijk leverde het Design Museum in Den Bosch meer bezoekers dan ooit op. 

Met de grensverleggende tentoonstelling Design van het Derde Rijk trok het Design Museum Den Bosch drie keer zoveel bezoekers als met eerdere exposities. Geen schandaal dus, maar een succes. Toch gaat de veelbesproken tentoonstelling niet doorreizen.

De tentoonstelling Design van het Derde Rijk in Design Museum Den Bosch, met op achtergrond het dressoir uit het kantoor van Adolf Hitler. Beeld Design Museum Den Bosch

Het museum pakt maandag de hakenkruisvlaggen, nazi-handboeken en het dressoir uit het kantoor van Adolf Hitler in en stuurt ze terug naar de Duitse archieven die ze buiten het zicht bewaren. Geen museum in het buitenland wilde de expositie één op één overnemen.

‘We hebben verkennende gesprekken gevoerd met musea in Amerika en Duitsland, maar concrete plannen zijn daar niet uit voortgekomen’, zegt museumdirecteur Timo de Rijk. ‘Wel heeft de tentoonstelling in Duitsland geleid tot ideeën om de beeldende kunst van het nationaalsocialisme te laten zien.’

Meer dan 120 duizend bezoekers zijn langs geweest in Den Bosch voor de expositie over hoe de nazi’s met behulp van doordacht design steun wisten te verwerven voor hun ideologie en militaire macht, die uitmondde in de bouw van gaskamers voor de massamoord op de Joden. De duur van de tentoonstelling was vanwege de populariteit met zes weken verlengd tot zondag 1 maart.

Uit de kosten

Het kleine museum kon de toestroom net aan. Gemeten naar ruimte en inzet van medewerkers ‘was dit het maximaal haalbare’, zegt De Rijk. Voor de expositie is veel meer geïnvesteerd dan normaal, maar het museum is uit de kosten gekomen. De beveiliging had achteraf gezien wel een tandje minder gekund, maar net als met de ingetogen presentatie is De Rijk blij dat hij het zekere voor het onzekere heeft genomen.

Voor de samenstelling van de expositie konden De Rijk en gastconservator Almar Seinen putten uit de archieven van onder andere het Haus der Kunst en het Zentralinstitut für Kunstgeschichte in München. Het lenen van materiaal was geen probleem, maar de Duitse instellingen wilden nadrukkelijk geen partner in de tentoonstelling zijn. ‘Hun houding was meer van we kijken hoe het afloopt en wat we ervan kunnen leren’, zegt De Rijk. ‘Ik vind dat wel een slimme manier.’

Vooral mannen kwamen kijken

Design Museum Den Bosch zag de laatste jaren zo’n 1.700 bezoekers per week langskomen, maar voor het Derde Rijk-design waren dat er ineens meer dan 5.200 per week. Uit de statistieken valt verder op dat tweederde van de bezoekers man was. Normaal gesproken bestaat het publiek van het museum, dat een eigen collectie van sieraden en aardewerk heeft, voor tweederde uit vrouwen. Afgaande op de taalkeuze van bezoekers bij het online bestellen van kaartjes was maar liefst 12 procent afkomstig uit het buitenland.

Waren de kritieken in Nederland positief, in Duitse kranten zagen recensenten wel tekortkomingen. De gezaghebbende Süddeutsche Zeitung kapittelde op klassieke wijze dat er te weinig aandacht zou zijn voor de verschrikkingen van de Holocaust, ook al waren er ontwerptekeningen van Auschwitz te zien. 

Het min of meer gelijkwaardig presenteren van een SS-uniform in de buurt van concentratiekampkleding uit Mauthausen noemde de krant uit München ‘zeer problematisch’. Maar niet iedereen dacht er zo over: de Berlijnse krant Der Taggesspiegel hield juist een pleidooi om de expositie naar Duitsland te halen.

Design Museum Den Bosch, Design van het Derde RijkBeeld Design Museum Den Bosch

Schilderijen en beelden die in de smaak vielen van de nazi’s – veelal krachtige en heroïsche voorstellingen van mens en natuur – zijn na 1945 als fout van de expositiewanden verdwenen. Voor Duitse musea zijn ze nu mogelijk een manier om toch een gesprek op gang te brengen over de rol die vormgeving speelde in de aantrekkingskracht van het nazisme. 

Hoe ingewikkeld dat is blijkt uit de pogingen om werk van Hitlers favoriete beeldhouwer Arno Breker, dat ook in Den Bosch te zien was, tentoon te stellen. In 1981 moest een expositie in toenmalig West-Berlijn worden afgebroken wegens protesten, maar in 2006 was zijn eerste Duitse solotentoonstelling na de oorlog een succes.

‘Met het verglijden van de tijd’, zegt De Rijk, ‘merk je dat er ruimte komt om vragen te stellen als: maakt de kunst van het nationaalsocialisme deel uit van de kunstgeschiedenis? Ik denk van wel en dat moet je laten zien.’

Waarschuwen

Het is zijn overtuiging dat de aanpak van alleen de slachtoffers herdenken onvoldoende is geweest om te waarschuwen voor antisemitisme en fascisme. ‘Kijk naar de opkomst van rechts-radicale bewegingen. Het taboe is weg. De carnavalsoptocht in het Belgische Aalst met de Joodse karikaturen, daar wrijf je je ogen toch bij uit. In Spanje was een carnavalswagen als gaskamer opgetuigd.’

Voor het designmuseum is de discussie over de erfenis van de nazitijd nu voorbij. ‘Ook wel lekker’, zegt De Rijk, ‘want we zijn niet het museum van het Derde Rijk’. Natuurlijk zal het museum nog wel eens terugdenken aan de stromen bezoekers en ‘de aandacht’ waarmee bezoekers keken, luisterden en na afloop discussieerden. ‘Het ging meestal niet over waar ze een Bossche bol zouden gaan eten.’

Maar nu het museum ook buiten Brabant op de kaart staat, is De Rijk ‘best optimistisch’ over toekomstig bezoekcijfers. De volgende expositie De poster is dood mag dan een vaktentoonstelling over ‘digitale vormgeving in de buitenruimte’ zijn, in september begint het breder opgezette Goth –Designing Darkness.

‘We hangen deftige schilderijen uit de 19de eeuw naast de gothic outfits die je nu zo online bij Ali Baba kan bestellen.’ Het moet zowel de jonge fans van de zwaarmoedige zangeres Billie Eilish aanspreken als hun ouders, die zich nog de sombere kijk van de jaren tachtig herinneren.

Eerder nam onze V-vlogger Lisa Koetsenruijter al een kijkje bij de tentoonstelling Design in het Derde Rijk. Het ging haar niet in de koude kleren zitten.

Toen museumdirecteur Timo de Rijk in 2018 de Duitse nazi-archieven bezocht om de designtentoonstelling in Den Bosch samen te stellen, keek ‘de Volkskrant’ mee. ‘In mijn wereld is het design uit het Derde Rijk de olifant in de kamer.’

Het was onmogelijk om door de nazi-tentoonstelling in het Design museum Den Bosch te lopen zonder te huiveren. Je waande je in het Stijlboek van het Kwaad, schreven we in een vier sterren-recensie

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden