Niemand kijkt meer op van een alwetende overheid

Het is alweer een maand geleden dat minister Asscher stilletjes de controlestaat invoerde. Zijn 'Systeem Risico Indicatie' (SyRI) vloog als hamerstuk door beide Kamers, ondanks grote bezwaren van de Raad van State en het CBP. Informatie over opleiding, schulden, werk, energieverbruik, openstaande boetes en eigenlijk zo'n beetje alles wat de overheid maar van de burger weet, kan nu aan elkaar worden gekoppeld om een soort daderprofiel te maken. Wijkt iemand verdacht veel af van de norm, dan gaat de computer piepen.


'Fraudebestrijding', heet dat.


Het is bizar hoe weinig ophef hierover is geweest, en je vraagt je af of zoiets ook in andere landen zou kunnen. In Duitsland is men bijvoorbeeld een stuk gevoeliger op het gebied van privacy: terwijl onze minister Plasterk vrolijk het NSA-schandaal goedpraatte, sprong Duitsland collectief uit zijn vel - en niet alleen omdat ook Angela Merkel was afgeluisterd. Het schrikbeeld van de Stasi, die alles en iedereen controleerde, zit er nog steeds goed in.


Maar ook in West-Duitsland snapte men al hoe gevaarlijk een alwetende overheid kan zijn. Ik las deze week een interessant stuk van de Groningse student Mathijs Eskes over de geplande volkstelling van 1983, waarbij iedereen zijn gegevens moest invullen op een formulier. Dat wilde men niet, uit vrees om in Orwells '1984' te belanden. De West-Duitse politie deed sinds de RAF-terreur namelijk al aan Rasterfahndung, waarbij zoveel mogelijk verschillende databases aan elkaar werden gekoppeld, opdat de terrorist er vanzelf uit zou rollen.


Horst Herold, de politiebaas die de methode invoerde, had gezegd: 'De capaciteit tot het onbeperkt verwerken van informatie maakt het mogelijk het individu gedurende zijn gehele levensweg te volgen, om van hem momentopnamen, overzichtsbeelden en persoonlijkheidsprofielen op te stellen, hem in alle levenssferen, levensvormen en levensuitingen te registreren, te observeren, te surveilleren en de zo verkregen gegevens zonder de genade der vergetelheid doorlopend actueel te houden'.


Daar hadden de Duitsers dus geen zin in, en al snel kwam een massaal protest op gang tegen de volkstelling. Wie zijn formulier niet invulde, kon een boete krijgen en er zou zelfs een beloning komen voor mensen die weigeraars verlinkten, maar het protest hield aan. Uiteindelijk bood het Constitutionele Hof uitkomst: zo veel data verzamelen en koppelen was ongrondwettig, het onderzoek moest worden afgeblazen.


Het contrast met de geruisloze invoering van SyRI in Nederland is extreem. Terwijl het bij ons om meer gegevens gaat dan ooit op het formulier van een volkstelling zouden passen. Het verschil is dat wij geen briefje meer hoeven in te vullen, want dat kunnen de computers tegenwoordig zelf. En zelfs al hadden wij een constitutioneel hof: niemand kijkt meer op van een alwetende overheid. Het is in Nederland allang 1984 geweest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.