'Niemand keek, en toen stortte alles in'

Vijf jaar na het faillissement van Lehman Brothers, buigt de econome zich over de vraag: wie was schuldig aan het inzakken van het luchtkasteel?

Het was kort na de ineenstorting van de economie, vijf jaar geleden, dat Armani in zijn winkel aan Fifth Avenue in New York een duur en elegant restaurant opende. De stad was hard onderuitgegaan en de stemming was nederig, terneergeslagen en angstig. De komst van Armani Ristorante was alsof uren na afloop van het feest op de deur wordt geklopt door een paar vrolijke laatkomers en je met je katerige hoofd alleen maar kan grommen: 'De party is min of meer over, eikels.'


De vergelijking werd deze week gemaakt in The New York Times. Er werd aan herinnerd hoe de eetrecensent van de krant destijds had gekeken naar de witglanzende draaitrap die als een zwevende catwalk twee verdiepingen vol kostbaar meubilair met elkaar verbond. Het gaf hem een onwerkelijk gevoel. Hij schreef nooit op wat hij vond van het restaurant, alsof hij verwachtte dat het in dezelfde afvalput zou belanden als het karkas van Lehman Brothers. Toch bestaat het restaurant vijf jaar later nog. Op de wijnkaart staan verrassend veel wijnen van onder de 50 dollar.


Inmiddels doet de beurs het weer goed. Augustus was een maand met nieuwe records. Het kapitalisme beschikt over een oneindig talent voor vallen en opstaan. Er wordt nog steeds onbeschoft veel verdiend in de financiele sector.


Rahm Emanuel was de stafchef van president Obama en is nu de burgemeester van Chicago. Tussen die twee overheidsbanen in werkte hij dertig maanden bij een investeringsbank. Hij verdiende er 16,5 miljoen dollar (12,4 miljoen euro).


Hedgefondsmanagers vinden een hypotheek iets voor sukkels. Zij betalen huizen aan de Upper East Side in New York contant, of ze nu 18, 30 of 80 miljoen kosten.


De Amerikaanse economie is de klap van 2008 nog altijd niet te boven, maar ze werkt nog steeds zo dat de rijken rijker worden en de armen armer. Terwijl investeringsbankiers honderden miljoenen dollars verdienen met het samenvoegen, opsplitsen, sluiten, afslanken en doorverkopen van bedrijven, worden de overblijvende werknemers gedwongen loonsverlagingen van 40 procent te accepteren.


Voedselbonnen

De Amerikaanse middenklasse, ooit de grootste, trotste en welvarendste in de geschiedenis, worstelt: 23 miljoen Amerikanen hadden eind 2012 geen baan of waren gestopt werk te zoeken. 47 miljoen mensen waren afhankelijk van voedselbonnen.


Het gros van de Amerikanen heeft het gevoel dat het behelpen blijft. Dat zorgt zelfs voor verzet tegen nieuwe buitenlandse avonturen, zoals in Syrië. Het land is ontnuchterd en heeft een scherper oog voor het feilen van de eigen maatschappij: de toenemende ongelijkheid, het stokken van de sociale mobiliteit en het gevoel dat de Amerikaanse Droom er niet meer is voor iedereen.


Tot 2008 leek alles mogelijk. De huizenprijzen stegen en stegen. Het geld leek voor het oprapen te liggen. Vertrouwend op de waardestijging van de huizen kwamen velen in de verleiding te investeren in woningen om vermogen op te bouwen en rijk te worden.


Het afsluiten van een hypotheek was geen probleem. De banken en hun tussenpersonen deden niet moeilijk: zij zagen de middenklasse als een goudmijn waaraan veel te verdienen viel. De regering moedigde het huizenbezit aan en gaf financiële instellingen en consumenten vrij baan door allerlei overheidsregels af te schaffen. Het was een vorm van collectieve zinsbegoocheling die ten slotte stuk liep op de harde realiteit.


Wie had de schuld aan het inzakken van het luchtkasteel? 'Als je per se een schuldige wilt aanwijzen: iedereen was schuldig', zegt Sharyn O'Halloran, hoogleraar politieke economie aan Columbia University in New York. 'De banken zorgden er niet voor dat ze adequate inkomensverklaringen kregen. De toezichthouders van de overheid dwongen die zorgvuldigheid niet af. En de consumenten dachten dat ze de leningen aankonden, maar dat konden ze niet, bijvoorbeeld als ze hun werk verloren.'


De hypotheken werden gebundeld, versneden en doorverkocht aan investeerders en beleggers. Hoe meer hypotheken, hoe meer geld er kon worden verdiend, dus iedereen kon een lening krijgen. Functionarissen kregen stijve vingers van het ondertekenen van de benodigde hypotheekakten - grofweg een akte per 13 seconden, is uitgerekend. En omdat de hypotheken steeds van eigenaar wisselden, maakte niemand zich nog zorgen of de huizenbezitter ze wel kon betalen.


O'Halloran: 'De banken controleerden nauwelijks meer de kwaliteit van de leningen, omdat ze deze doorverkochten. Ze kwamen niet meer in hun boeken voor. Ze waren niet meer verantwoordelijk voor de terugbetaling. De toezichthouders gingen ervan uit dat de banken zouden waken over de kwaliteit van de leningen, de banken dachten dat de toezichthouders dat zouden doen. Niemand keek ernaar om en toen stortte het systeem in.'


Dat werd mede in de hand gewerkt door de deregulering vanaf eind jaren zeventig, door zowel Republikeinse (Reagan) als Democratische (Clinton) regeringen. 'Zij geloofden in marktprikkels. Ze wilden dat mensen gemakkelijker toegang kregen tot de kapitaalmarkt, dat ze vermogen konden opbouwen door het bezit van een huis. Op basis daarvan kun je geld lenen om je kinderen een goede opleiding te geven. Of je hebt wat achter de hand als je wordt getroffen door een ramp.'


Vingerafdrukken

Zo plaveiden - niet voor het eerst in de geschiedenis - goede bedoelingen de weg naar een crisis waarop vele vingerafdrukken staan, maar waarvoor de gewone Amerikaan de zwaarste tol heeft betaald. O'Halloran: 'De 70-jarige vrouw die haar huis verloor. De mensen die na het uiteenspatten van de zeepbel hun baan kwijtraakten en hun hypotheek niet meer konden betalen. De buurten die in verval raakten.


'Er is ook een aanzienlijk aantal banken failliet gegaan, maar via de bailout kregen zij financiële steun. Die was er niet voor de huizenbezitters.'


De woede bij de bevolking over de bankiers is groot. Geen enkele Wall-Streettopman is de gevangenis ingegaan. De termijn om aanklachten in te dienen, verloopt deze maand.


Als baas van Lehman verdiende Richard Fuld tussen 2000 en 2007 naar verluidt 484 miljoen dollar (364 miljoen euro). Hij heeft er geen cent van hoeven terug te geven, ook al leidde hij zijn bank naar het grootste bankroet in de Amerikaanse geschiedenis en draaide de belastingbetaler op voor de redding van de banken.


De autoriteiten onderzochten of er bij Lehman met de boeken is geknoeid, maar volgens O'Halloran is het voor aanklagers moeilijk aan te tonen dat een individu schuldig is aan crimineel gedrag. Ze wijst erop dat de banken miljarden kwijt zijn geweest aan boetes en juridische kosten voor het opruimen van de rotzooi. Bovendien is de meeste overheidssteun terugbetaald.


Het financiële establishment had gefaald in de aanloop naar de crisis, maar hoewel er geklaagd werd over een heksenjacht tegen bankiers, herrezen ze ongeschonden uit de as.


Er wordt wel gesproken van de as Wall Street-Washington DC. Het zijn communicerende vaten. O'Halloran begrijpt dat: 'Je wilt de expertise.' Anderzijds: 'Die knusse, kleine driehoek is moeilijk te controleren.'


En dan is er nog de lobby. 'De financiële wereld staat in de topvijf, na onder meer de onroerend-goedsector, de bouw en de gezondheidsindustrie. Ze is erg effectief in het beïnvloeden van Congresleden via campagnebijdrages en heeft direct toegang tot ministeries.'


De lobby deed er alles aan om te voorkomen dat Wall Street na 2008 sterker dan ooit aan banden zou worden gelegd. Er kwam de Dodd-Frankwet, maar volgens critici gaat die niet ver genoeg. Zij waren numeriek en financieel nauwelijks opgewassen tegen de financiële lobby.


Toch is er in alle gelederen sprake van herbezinning. Zijn de lessen geleerd? O'Halloran: 'De banken hebben hun buffers vergroot om schokken op te vangen. En iedereen doet wanhopig zijn best schulden af te lossen. Men wil leven naar wat men heeft.'


Heerste er voor 2008 hoogmoed? Het geloof dat er niets mis kon gaan? 'Het was een beetje alchemie. Iedereen wilde het dolgraag geloven. Er was weinig aandacht voor afbetalen, omdat iedereen dacht dat de waarde van huizen zou blijven stijgen.'


Waren we allemaal hebzuchtig? 'Allemaal zijn we altijd hebzuchtig. Ik denk niet dat dit zal veranderen.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden