Niemand in Addis mag sterven aan aids

Zeggen dat je familielid aan aids is gestorven, dat doet bijna niemand in Ethiopië. Maar als de overledene nog jong is en doodging aan een longziekte, dan weten onderzoekers genoeg....

Een jonge vrouw wordt naar haar graf gedragen. Van de ronde kerk over een binnenplein naar het orthodoxe kerkhof aan de rand van de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba. Vrouwen in rouwkleding begeleiden haar luidkeels op haar laatste gang. Waaraan stierf de beweende vrouw?

Bij de poort van de begraafplaats zit een jonge man in een kantoortje. Hij heeft een groot boek, waarin hij gegevens van alle overledenen bijhoudt voor een onderzoek. De laatste bijschrijving: haar naam, geslacht: vrouw, religie: orthodox, burgerlijke staat: gehuwd, leeftijd: 38 jaar, doodsoorzaak: longziekte.

'Dat betekent vrijwel altijd: aids', zegt Tekebash Araya, de uitvoerster van het onderzoek.

Vlak bij de orthodoxe begraafplaats liggen de katholieke en de protestantse. Ook daar houdt iemand de boeken voor haar bij. Een eindje van de weg ligt half verscholen nog de begraafplaats van de onbekenden. 'De Rustplaats van de Eenzamen'. Een bosje met grasvelden en onduidelijke heuveltjes zonder merkteken. Hier liggen de daklozen en de op straat gelegde dode baby's (de helft van het totaal). De lichamen zijn door de gemeente in een oude lijkwagen afgeleverd en in het wilde weg in de grond gestopt. 'De volwassenen die hier liggen zijn bijna allen gestorven aan aids', vermoedt Tekebash Araya.

Een oude vrouw komt met haar geiten over het pad van de dodenakker aangelopen.

Het is niet precies bekend hoeveel mensen in Addis Abeba (laat staan in heel Ethiopië) sterven aan aids. Meestal geven de familieleden een andere doodsoorzaak op. De klerken bij de begraafplaatsen (ook de islamitische) van Addis Abeba, die tegen vergoeding de onderzoeksregisters bijhouden, vragen of het misschien aids is. Maar slechts enkele familieleden geven dit toe, zegt de vrouw die op de protestantse begraafplaats het boek bijhoudt. Soms worden ze echt boos op haar, 'meestal als het waar is'. Aids maakt de familie te schande.

Er zit wel een patroon in de ziekten die worden opgegeven om aids te maskeren, zegt Tekebash Araya. Bij onderzoek in ziekenhuizen waar patiënten waren getest en aan aids stierven, noemden de meeste familieleden als doodsoorzaak liever longziekte, diarree of een leverkwaal. Zo kon zij na 'de mondelinge autopsie', zoals ze het noemt, een betrouwbare schatting maken. Bijna 70 procent van de overledenen tussen de 20 en 54 jaar op de begraafplaatsen van Addis Abeba in 2001 had aids.

De beheerder, Seyoum Teka, woont met zijn gezin in een klein huis bij de ingang van de katholieke begraafplaats. De ontvangst van de gast wordt verzorgd door zijn kinderen en zijn vrouw (op het kerkhof zal weldra een nieuw kind worden geboren). Een klein woonerf leidt naar een poortje, waarachter een prachtig kerkhof met bloeiende bloemen en verzorgde perken, een paleistuin bijna.

Er wordt hier nog maar weinig begraven, zegt Teka. Hier liggen veel Eritreërs - die zijn veelal katholiek - maar sinds de oorlog tussen Ethiopië en Eritrea (1998-2000) zijn de Eritreërs naar hun land van herkomst verdreven, hoewel ze soms al generaties lang in Addis Abeba leefden, zegt hij.

De katholieken vormen een kleine gemeenschap, en dat maakt zijn speurwerk naar doodsoorzaken makkelijker. 'Onder elkaar hebben de familieleden het wel openlijk over aids. Maar als ik het ze dan nog eens officieel vraag voor de registratie, zeggen ze opeens iets anders.' Maar als hij de tijd zou hebben om na de begrafenis mee naar huis te gaan om na te praten op de receptie, dan 'zou blijken dat negen van de tien volwassenen aan aids gestorven zijn, ik weet het zeker'.

Soms kan Teka met zekerheid 'aids' opschrijven in het register. Zoals laatst, toen drie kinderen werden begraven, gebracht door de nonnen van het opvanghuis van Moeder Teresa. Die draaien niet om de doodsoorzaak heen. Er zijn ook families die ervoor uitkomen. Maar meestal moet hij het doen met duidelijke aanwijzingen: 'Als kort na elkaar de man, de vrouw en de kinderen sterven, dan weet je genoeg.'

'Ah, HIV/aids is een van de best bewaarde geheimen!', roept de orthodoxe priester Yalew Temesgen uit. Hij woont in een kamer gebouwd bovenop een familietombe. De orthodoxe Petrus en Paulus-kerk wordt omringd door zulke tombes met bovenkamers voor geestelijken. 'Zelfs tegen ons praten de mensen er niet graag over.'

De gelovigen komen met hun zieken naar de kerk, zegt pater Yalew in zijn kamer (bed, bankstel, kleden op de betonnen vloer, priestergewaad aan een hangertje). 'Ze vragen om heilig water, beweren dat de zieke bezeten is door een duivel, terwijl ze best weten dat hij aids heeft.'

'Weet u, ze biechten nog liever een moord op, dan te erkennen dat ze aids hebben. We manen de gelovigen om geen seks voor het huwelijk te hebben en daarna trouw te blijven. Er gaat geen preek voorbij zonder dat we wat zeggen over HIV/aids. We manen de gelovigen om ervoor uit te komen als ze seropositief zijn. Als ze het eenmaal opgebiecht hebben, krijgen ze een positievere kijk op het leven.'

Het kerkhof is uitgestrekt. Oude graven zijn overwoekerd, soms kapot en het oude, vergeten gedeelte doet ook dienst als heimelijk openbaar toilet. In het nieuwe gedeelte zijn grafmuren gebouwd. Iets nieuws, zeer in trek bij de rijkere families, zegt een bejaarde beheerder die als gids optreedt.

'Welke van deze mensen zouden aan aids zijn gestorven', vraagt Tekebash Araya zich hardop af bij de fotootjes op de graven in de half gevulde muur. Velen, denkt ze, want de meesten hebben nog lang de leeftijd niet om van de ouderdom te sterven. Juist in die groep (20 tot 50 jaar) stijgt het aantal sterfgevallen schrikbarend snel.

Op een nieuw veld ligt stil het verse graf van de zojuist begraven vrouw, bedolven onder bloemstukken. De treurende familieleden en vrienden zijn vertrokken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden