Niemand heeft zo’n ‘mooie rijzigheid’ als Sinterklaas

Zaterdag is op televisie de intocht van de heilige Nicolaas, al weer sedert twintig jaar het alter ego van acteur Bram van der Vlugt....

Voor de leden van het Sint Nicolaasgenootschap Nederland (SNG) blijkt morgen of – alle voorbereiding van de 250 aangesloten Sinterklazen ten spijt – er tóch nog een lichte aanpassing aan de uitmonstering is vereist. Het verhaal wil dat het grote boek van de enige echte sint er dit jaar iets anders uitziet dan voorheen.

‘Er schijnt iets met het koperbeslag en het kruis aan de hand te zijn’, meent SNG-voorzitter René Toonen (44) te weten. Hij zal morgen tijdens de eerste uitzending van het Sinterklaasjournaal zo ongeveer in de beeldbuis kruipen om te controleren of die beweerde verandering van het grote boek juist is. Zo ja, dan is er nog werk aan de winkel.

Want de televisie-Sinterklaas is voor de leden van het SNG de maat der dingen en tevens toonzetter en grote inspirator, zegt Toonen. Lacherigheid is misplaatst, optreden als Sinterklaas is een ernstige zaak. ‘Ik zie het als een vak’, beklemtoont Toonen, in het dagelijks leven uitvaartleider maar de komende drie weken bijna voltijds-kindervriend.

Legende, sprookje, kinderfeest, het is allemaal leuk en aardig, maar het zijn van Sinterklaas is inderdaad een meer dan serieuze bedoening, vindt ook Bram van der Vlugt (72) die twintig jaar geleden zijn tv-debuut als goedheiligman maakte. ‘Nee, u kunt niet met mij spreken’, klinkt het vanuit het Utrechtse dorpje Zegveld. ‘Sinterklaas slaapt nog. Woensdag wordt hij pas wakker.’

Na enig aandringen blijkt de televisie-Sinterklaas dan toch bereid zijn werkzaamheden te willen toelichten. Al was het maar, omdat hij moet erkennen dat hij op kinderzender Jetix in De Club van Sinterklaas al zijn opwachting heeft gemaakt en de slaaptoestand in zekere zin dus al is opgeheven.

Maar een toelichting is enkel en alleen mogelijk op voorwaarde dat Van der Vlugt kruipt in de rol van. Het toch al sonore stemgeluid lijkt plots aan waardigheid te winnen en de ballon valt met geen mogelijkheid door te prikken. ‘Sinterklaas spreekt nu tot u! Gelooft u dat nu maar. Het is een grote misvatting te denken dat Sinterklaas louter een kinderfeest is. Ik heb geen last van schizofrenie, maar mag ik nu even in mijzelf geloven?’

Twintig jaar geleden loste Bram van der Vlugt Adrie van Oorschot af als televisie-Sinterklaas. Voor televisiebegrippen hebben we hier met een functie van doen die exceptioneel lange trouw teweegbrengt. Van Oorschot, aanvankelijk goochelaar en later onder meer als producer werkzaam bij de KRO en VARA, was al sinds 1964 de hoofdrolspeler tijdens de jaarlijkse intocht. Niet zonder mokken leverde hij in 1986 de bisschopsstaf en toebehoren in.

De wrok gold vooral kindertelevisiemaker Aart Staartjes die van 1984 tot 2001 Sinterklaas verwelkomde en zeer bepalend is geweest voor de sfeer van het feest. Staartjes wilde een meer eigentijdse Sint met een ietwat ondeugender karakter. Eentje die meer aansloot bij de geest van licht-anarchistische, anti-autoritaire programma’s als de Stratenmaker Op Zee Show en J.J. de Bom, voorheen Kindervriend.

Van Oorschot overleed in 2004 en heeft na het afleggen van de mijter voornamelijk op zijn tong gebeten om het kinderfeest niet te bezoedelen met ordinair geruzie van volwassenen. Geheel in stijl met een door veel mystiek omgeven legende wil Staartjes noch Van der Vlugt terugblikken op wat er indertijd is voorgevallen. ‘Laat ik zeggen dat ik in 1986 een verjongingskuur heb ondergaan en de kinderen met een iets andere benadering tegemoet ben getreden’, zegt Sinterklaas.

Hoewel hij zelf pas in 1998 tot de hofhouding toetrad, weet Erik van Muiswinkel, alias de hoofdpiet, uit eerste hand dat de verjongde Sinterklaas indertijd overspoeld is met hatelijke post. ‘Bram wordt niet moe te vertellen dat hij toch wel een jaartje of vijf nodig heeft gehad om de figuur helemaal naar zijn hand te zetten. Merkwaardig, want voor mij was-ie het onmiddellijk, hoewel ik zelf dus van de generatie-Van Oorschot ben.’

Met zijn rijzige gestalte, vertrouwenwekkende stemgeluid en een uitstraling van natuurlijk gezag heeft Van der Vlugt alles mee om een geloofwaardige Sinterklaas te zijn, zeggen intimi. Aart Staartjes herinnert zich nog goed hoe enthousiast Van der Vlugt reageerde toen hij zijn oud-klasgenoot van de toneelschool benaderde voor de rol. ‘Hij heeft van nature iets van een ouderwetse patriciër, maar dan wel zo eentje met een vrolijke, vaderlijke inslag.’

Van der Vlugt (in 1999 bekroond met de hoogste toneelonderscheiding van het land, de Louis d’Or, voor zijn rol als twijfelende natuurkundige Niels Bohr) heeft in zijn televisieloopbaan vaak de rol van vertrouwenwekkende gezagsdrager gespeeld. Dat was het geval in series als De Fabriek, Medisch Centrum West en Unit 13 en als hij al eens een keer een boef moest neerzetten – zoals in Herenstraat 10 – dan bleek het personage een gentleman-boef.

Die natuurlijke kwaliteit van de televisie-Sinterklaas draagt ertoe bij dat ‘het mooiste en grootste volkstoneel van ons land’ niet is ontaard in een met meligheid doorspekt commercieel circus, zegt Aart Staartjes. ‘Ach, je moet eens weten hoeveel pogingen de grootgrutters van dit land hebben gedaan om ons in te palmen. Gelukkig is Sinterklaas daar veel te waardig voor.’

Grimeuse Ditske Bessels zegt het ieder jaar weer ‘een feestje’ te vinden om met Van der Vlugts alter ego te werken. Het is een intensieve klus en vooral bewerkelijk. De televisie-Sinterklaas komt vaak en close in beeld. Dat vereist zorgvuldigheid.

Vijftien haarstellen van jakhaar (‘buffelhaar in de volksmond’) liggen er in haar Hilversumse werkruimte voor Sinterklaas klaar. Geleidelijk aan heeft de overige uitmonstering een iets minder plechtstatig, een iets minder religieus getint karakter gekregen. ‘Sinterklaas is in de loop der jaren steeds vriendelijker geworden. Minder afstandelijk, benaderbaarder.’

De geschiedenis leert evenwel dat ook de vorige Sinterklaas niets moest hebben van boemanachtige effecten. Onder diens bewind verdween de roe en werd de zak louter nog een omhulsel voor snoepgoed en cadeautjes. ‘Als er íets is waar deze Sinterklaas een enorme hekel aan heeft, dan is het wel die ouder die hem als chantagemiddel annex breekijzer wil gebruiken’, zegt wegwijspiet Michiel Kerbosch die dit jaar, na 24 jaar dienst, van zijn pensionering geniet.

Gevraagd naar wat de televisie-Sinterklaas tot de enige echte maakt, zegt Kerbosch: ‘In feite is het Sinterklaasfeest het grootste openluchttheater van het land. Een sprookje dat jong en oud samen in stand houden en door jong en oud samen leuk bevonden moet worden. Sinterklaas is er erg bedreven in om het ook voor ons grotere kinderen leuk te houden. Ik geef het je te doen, om tegen Paul de Leeuw op te boksen zonder je waardigheid te verliezen.’

Hoofdpiet Van Muiswinkel: ‘Er bestaan geen vier, vijf vereisten waaraan je moet voldoen. Zelf ben ik altijd weer onder de indruk van de mooie rijzigheid van Sinterklaas, zijn gevatheid en zeker zijn prachtige spraak. Hij spreekt nog een soort ABN dat helemaal rond is en waarvan je dán pas beseft hoe weinig mensen dat nog spreken. De kracht zit hem ook in die vrolijke oogopslag. En het feit dat hij mensen in hun waarde laat. Het is heel verleidelijk om burgemeesters te kakken te zetten, maar zo zit Sinterklaas niet in elkaar.’

Voor de 250 leden van het Sint Nicolaasgenootschap Nederland geldt de televisie-Sinterklaas als de standaard. Een groot aantal SNG-leden komt ieder jaar weer in september in Utrecht bijeen en schaft dan uit Hong Kong afkomstige replica’s aan van de uitmonstering van de enige echte. ‘Voor ons is het verhaal dat de televisie brengt een soort huiswerk’, zegt voorzitter René Toonen, tevens leider van een tweejaarlijkse Sinterklaascursus. ‘Ik ken leden die al jarenlang oefenen op de perfecte imitatie van de stem van Sinterklaas.’

Wat nu als Van der Vlugt met emeritaat gaat? ‘Ik moet er niet aan denken!’, walgt Toonen. Al erkent hij dat de naam van de potentiële opvolger al voorzichtig rondzoemt.

De geruststellende woorden komen van Sinterklaas zelf: ‘Ik heb al zo onnoemelijk vaak gehoord dat Sinterklaas dreigt te verdwijnen, maar gelooft u mij nou maar: ik heb het eeuwige leven.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.