Niemand durft de grafrede uit te spreken

Zit er nog leven in de Europese Grondwet? Dat is moeilijk vast te stellen na afloop van het crisisberaad van de Europese leiders in Brussel....

Wie hoopte op een helder signaal van de EU-leiders, kwam bedrogen uit. Het bleef bij een verklaring waarmee én de doodgravers én de pleitbezorgers van een leven na de dood hun eigen kant op kunnen.

De Luxemburgse premier Jean-Claude Juncker laat er in zijn hoedanigheid van EU-voorzitter geen twijfel over bestaan tot het laatste kamp te behoren. Volgens hem is het ‘onmogelijk’ opnieuw over de Grondwet te onderhandelen. ‘Er is geen alternatief voor deze Grondwet.’

Opmerkelijk is dat Juncker vaststelt dat de landen die het grondwettelijk verdrag inmiddels hebben geratificeerd ‘tot medio 2007’ niets kunnen doen. Daarmee zinspeelt hij duidelijk op de Franse presidentsverkiezingen. Kennelijk denkt Juncker dat er, als president Chirac dan wordt weggestemd, een herkansing in Frankrijk mogelijk is.

Premier Balkenende verzekerde dat zijn collega’s hem tijdens het overleg geen verwijten hebben gemaakt. De sfeer was volgens de premier zelfs ‘aangenaam’ geweest. Maar dat hij in een heel lastige positie zit, werd wel duidelijk uit zijn tweeslachtige verklaring na het beraad.

Balkenende zei het met Juncker en Commissievoorzitter Barroso eens te zijn dat er ‘geen alternatief voor de Grondwet’ is. Maar tegelijk verzekerde hij dat er in Nederland geen tweede referendum over het verdrag zal komen. ‘De Grondwet is in Nederland dood.’

Maar de conclusie dat daarmee de Grondwet dus automatisch voor de rest van Europa van de baan is – unanieme instemming is immers noodzakelijk – durfde hij niet aan.

In een poging uit de crisis te komen, hebben de EU-leiders nu gekozen voor wat voorzitter José Manuel Barroso van de Europese Commissie ‘plan D’ noemt: een periode van ‘dialoog en debat’ over de Europese Unie.

Het probleem is dat iedereen zijn eigen kijk heeft op het nut van de ‘periode van reflectie’. Groot-Brittannië (en Nederland stilletjes ook) lijkt het vooral te beschouwen als een ‘rouwperiode’. Die geeft de voorstanders van de Grondwet de tijd zich te verzoenen met de gedachte dat de door de Franse oud-president Giscard d’Estaing ontworpen ‘Europese Magna Carta’ voorgoed van de baan is.

Volgens de Britse premier Blair moeten de EU-landen de adempauze benutten om over de uitdagingen van de globalisering en het economisch beleid te praten. ‘Eerst het juiste beleid, dan de Grondwet’, vatte Blair het samen.

Maar meer federalistisch ingestelde landen als Luxemburg en België zien de bezinningsperiode vooral als een exercitie die er uiteindelijk toe moet leiden dat de nog resterende referenda alsnog het gewenste ‘ja’ opleveren. ‘Als we de Grondwet nu dood verklaren, vrees ik dat de hele integratiegedachte verloren gaat’, waarschuwde de Belgische premier Verhofstadt, een van de initiatiefnemers voor het project.

Het idee is dat de twee ‘zondaars’ dan uiteindelijk met hun rug tegen de muur komen te staan en wellicht na een wisseling van de wacht in Parijs en Den Haag alsnog een herhalingsreferendum zullen organiseren. De kans op slagen van dat scenario lijkt echter heel gering. De ervaring met de Franse en Nederlandse referenda leert dat meer debat bepaald geen garantie is voor een ‘ja’.

Daarbij komt dat er halverwege de bezinningsperiode een politieke tijdbom ligt te wachten: afgesproken is dat op 3 oktober de onderhandelingen zullen beginnen met Turkije. President Chirac lijkt daar nu zijn twijfels over te hebben, maar de meeste EU-leiders vinden dat de EU zich daaraan moet houden als Turkije aan de voorwaarden voldoet.

Afspraak is afspraak, maar het risico bestaat dat de burgers zo’n besluit toch zullen opvatten als een bewijs dat ze opnieuw worden genegeerd, juist op een moment dat hun onder de vlag van plan D een fundamenteel debat over Europa wordt beloofd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden