Weblog

Ngugi: 'Jullie laten onze Afrikaanse talen doodgaan!'

De jonge schrijvers van Afrika trekken zich geen klap meer aan van hun moedertalen. Heel erg, vindt de oude schrijver Ngugi wa Thiong'o.

Ngugi, Busby, Thiong'o, Mukoma Beeld Ben Elwyn / RAS

De oude Keniaanse schrijver Ngugi wa Thiong'o (1938) klimt het trapje naar het podium op, gevolgd door twee van zijn zoons. Die zingen een lied in het Kikuyu, de moedertaal van hun vader. Vertel een verhaal roept de jongste, Thiong'o (1995) en zijn broer Mukoma (1971), een schrijver van thrillers, begint.

Zo ging het altijd in huize Ngugi. Het verhalen vertellen hoorde bij het dagritme. De grootste pleitbezorger van de Afrikaanse verteltradities in de Afrikaanse talen is geen theoreticus.

Hij grijnst tevreden als zijn zoons vertellen over hun jeugd vol verhalen. Ngugi: 'Ik heb negen kinderen. Maar mijn vader had er 27 bij vier vrouwen. Ik groeide op in een verhaalvertellersomgeving bij het kampvuur. Er was altijd wel een broer of zus die vertelde. We wonen niet meer in zo'n uitgebreide woonfamilie, het gezin is een stuk kleiner, maar ik ben blijven hechten aan verhalen vertellen. Mijn kinderen gaven me opdrachten; Thiong'o zei dan: 'Papa vertel over zo'n klein mannetje die toch nooit kan worden verslagen.'

Monkey Cowboy
Thiong'o: 'Als mijn oudere broer hier een deuntje ging fluiten wisten we dat het verhaal zo kon beginnen. Over Monkey Cowboy.' Mukoma: 'Monkey Cowboy, ja. Die hield ons al overeind toen pap in de gevangenis zat.'

Ngugi wa Thiong'o zat gevangen in de nadagen van president Jomo Kenyatta 1977/78 als straf voor zijn felle kritiek op het dictatoriale regime. Hij schreef er een gevangenisdagboek over: Detained.

Ngugi gaat verder met herinneringen ophalen: 'Ik stond eens met mijn jongste buiten naar de sterrenhemel te kijken en hij zei dat hij naar de sterren wilde vliegen. Ik zei 'doe je ogen dicht' en ik vertelde hem over een meisje dat naar maan vloog. Toen hij zijn ogen weer opendeed, vroeg hij verbaasd: waar is dat meisje gebleven? Ik had er lol in van alles te verzinnen.'

Black Star Nairobi
Mukoma heeft zojuist zijn tweede detective gepubliceerd, Black Star Nairobi. Is die ambitie wel verstandig voor kinderen van een gevierde schrijver, vraagt gespreksleidster en uitgeefster Margaret Busby. Er is geen ontkomen aan, zegt Mukoma. 'Als hij in zijn werkkamer aan het schrijven was, zat ik aan zijn voeten en las Das Kapital toen ik 9 was.'

Busby: 'Je schreef een politieroman, zowat het enige dat je vader niet deed.'

Ngugi: 'Inderdaad en daar was ik behoorlijk pissig over. Ik had dat zelf willen doen. Maar verder dan een paar aanzetten ben ik nooit gekomen. Petals of Blood begint wel een beetje zo, met een moord.'

Thiong'o: 'Bij mij begon het met een leuk verhaal over een cadeau. Pap zei: nou ja, goed, nu moet je ermee aan de slag. Dat deed ik en ik stuurde een tweede versie naar de uitgever. Ik herschreef het zeven keer. Ik wil romans schrijven, jazeker. Goede Ngugi-romans.'

Dat zal wel rivaliteit geven tussen de kinderen, oppert Busby. Mukoma vertelt dat een zus net een roman af heeft en de oudste broer een verhalenbundel heeft gepubliceerd: 'De concurrentie is verschrikkelijk intens, maar we weten allemaal heel goed wie de beste is.'

Ngugi senior kijkt zijn zoons onderzoekend aan en zegt: 'Thank you!'

Ngugi wa Thiong'o op Africa Writes. Beeld Uta Steinwehr / RAS

Maar de oude schrijver heeft iets op zijn lever. Het zit hem dwars dat de jonge generatie schrijvers het schrijven in hun moedertaal helemaal niet meer belangrijk vinden. 'Ik weet wel dat ik in een koloniale situatie ben geboren en dat voor de jongeren de wereld helemaal openligt. De hele aardbol is hun thuis. Maar ik vind het vreselijk dat de jonge generatie zich die kwestie helemaal niet meer aantrekt.'

Schrijven in het Kikuyu
Ngugi besloot 35 jaar geleden niet langer in het Engels te schrijven, maar eerst in het Kikuyu, om dat daarna te vertalen in het Engels. Met zijn toneelstukken in het Kikuyu trok hij hele dorpen, Kenianen die vermoedelijk nooit iets van hem in het Engels hadden gelezen. Een van zijn romanpersonages, Matigari, werd zo populair in de gesprekken op straat dat de politie hem voor een echte opstandelingenleider hield en jacht op hem maakte.

'Het doet me pijn dat alle goede romans door Afrikanen in Europese talen worden geschrven. Chimamanda Ngozi Adichie is een meesterlijke schrijfster, jammer dat ze alleen Engels schrijft. Schrijvers, uitgevers, iedereen onthoofdt het continent, berooft het van zijn talen.

'Ik ben zelf prof in Engels, het gaat me er niet om dat die taal niet deugt. Maar het is niet onze taal, de taal van onze mensen. We schrijven niet meer voor hen, wat doen we ons continent aan?'

'Engels is een taalgevangenis voor ons, we moeten losbreken uit die gevangenis. Als je alle talen van wereld spreekt, maar je eigen moedertaal niet meer kent, is dat heel triest.'

De kwestie blijft hangen in de zaal van de British Library, waar het festival Africa Writes wordt gehouden, georganiseerd door de Royal African Society.

Opgegroeid in de VS
Ngugi's zoons, die in het Engels schrijven, vertellen nog wel dat ze Kikuyu hebben geleerd, hoewel de jongste in de VS is opgegroeid. Maar hun lezerspubliek zit waarschijnlijk niet in afgelegen dorpen in Kenia.

Een Afrikaanse student in de zaal stelt Ngugi de gewetensvraag: de schrijver woont zelf toch ook in Californië? Hij schrijft toch ook zijn essays en artikelen voornamelijk in het Engels voor een intellectueel, kosmopolitisch lezerspubliek? Hij sympathiseert erg met Ngugi's liefde voor het authentieke Afrika, maar wat moeten jongeren nog met zulke wijze lessen die in de praktijk achterhaald blijken? 'U leeft niet zoals u predikt, maar u verwijt ons dat we de Afrikaanse talen laten doodgaan.'

Mukoma reageert eerst. Dat vele Afrikanen met een opleiding nu in de diaspora wonen, is een feit, zegt hij. 'We kunnen ze niet terugdwingen in de oude situatie. Maar het brengt wel identiteitsproblemen met zich mee. We moeten Afrikanen in de diaspora ook de ruimte laten zichzelf te worden.'

Ngugi buigt zich naar de zaal: 'Niemand hoeft zich te verontschuldigen van mij. Het gaat erom hoe je omgaat met de taal. Als een complete elite opgesloten zit in het Engels is er iets mis. Engels is de taal van de macht. Ook in hier in Londen: wie Cockney spreekt komt er niet aan te pas bij de BBC. Wij Afrikanen vechten altijd op het terrein van de ander. Wij spreken wel de taal van de ander. Wij Afrikanen geven al eeuwenlang, onze grondstoffen, onze talen, maakt niet uit. We geven maar en geven maar. En we zijn nog dankbaar ook.'

Slotapplaus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden