Weblog

Ngugi: geweten van Kenia

Bij de verkiezingen in Kenia heb ik een gevoel van déja-vu. Terug naar de periode rond de onafhankelijkheid - zelfs de twistende politieke leiders hebben dezelfde namen: Kenyatta en Odinga. Nu zijn het de zoons, maar hun rivaliteit lijkt eender. Dat gevoel van deja-vu komt door Ngugi wa Thiong'o, de bekendste schrijver van het land en een van de literaire reuzen van het eerste uur uit Afrika. Hij schreef een bijtend stuk in The New York Times. En eind februari al een in The Guardian. Met deze 'leiders' wordt het niets met de democratie in Kenia, daar komt zijn visie op neer. Geen opwekkend beeld, net nu optimisme over booming Afrika de overhand krijgt. De oude schrijver heeft echter gelijk, hij wordt niet voor niets gezien als het geweten van de natie. Het tweede deel van zijn memoires verscheen onlangs.

Beeld foto uitgever

Het tweede deel van Ngugi's memoires heet: In the House of the Interpreter, a memoir. Zijn herinneringen aan zijn middelbare schooltijd doen de duistere periode van het koloniale neerslaan van de opstand van de Mau Mau in de jaren vijftig herleven.


Ngugi wa Thiong'o: In the House of the Interpreter, a memoir. Pantheon Books New York. 240 pagina's. isbn 9780307907691. Euro 22,90

De Keniaanse schrijver Ngugi wa Thiong'o begint het tweede deel van zijn jeugdherinneringen met verpletterende gebeurtenis. De middelbare scholier Ngugi gaat voor zijn eerste vakantie van de kostschool naar huis. Hij is opgewonden, want hij kan zijn moeder vertellen dat hij het uitstekend doet op die eliteschool die eigenlijk boven zijn stand is. Maar het huis van zijn moeder is verdwenen.

Even denkt hij dat hij gek geworden is. Hij herkent de plek toch duidelijk maar álle huizen zijn weg. Na wat navraag vindt hij zijn moeder en de oude buren een eind verderop: ze waren gedwongen verhuisd naar een door het Britse koloniale leger 'beschermd dorp'. Het is 1955: in Kenia woedt een opstand tegen de koloniale bezetting, de Mau Mau.

Die in het Westen bijna vergeten bloedige periode in de koloniale geschiedenis werd het afgelopen jaar weer opgefrist toen het Britse hooggerechtshof oordeelde dat drie bejaarde Kenianen alsnog een zaak tegen de Britse staat mogen aanspannen; ze eisen smartegeld omdat ze in de jaren vijftig zijn gemarteld.

Uitgelezen moment
De memoires van Ngugi komt daarom op een uitgelezen moment. Het biedt uit eerste hand een relaas over hoe Keniaanse families werden verscheurd in die harde tijd. Ngugi's broer Good Wallace zat bij de opstandelingen in het bos. Ngugi zelf, die later indrukwekkende romans zou schrijven waarin de Mau Mau een belangrijke rol speelt, zat geïsoleerd bij de protestantse blanke leraren en maakte zich de wondere wereld van de westerse kennis en religie eigen.

Hij beschrijft het allemaal met een diepe inleving de jongen die hij ooit was, met inbegrip van het christelijk fanatisme dat hij in die tijd opdeed. De boze buitenwereld waait binnen via nieuwsberichten, verhalen van anderen, brieven en de bezoeken in de vakantie aan huis. Voortdurend knaagt de bezorgdheid over het lot van zijn broer.

Maar de diepe vernederingen die Afrikanen buiten de verlichte school moeten ondergaan, merkt hij pas aan den lijve als hij na zijn succesvolle eindexamen wordt opgepakt tijdens een busreis omdat hij geen reispasje op zak heeft. De blanke soldaten hebben vooral de pik hem om omdat hij een van de weinige zwarten is met middelbare-schooldiploma en ook nog een toelating tot de universiteit op zak heeft.

Hij wordt vastgehouden en moet voor de rechter komen omdat hij een grote mond zou hebben gehad tegen de soldaten en politieagenten. Wie het hoofd buigt komt er met een reprimande of boete van af, wie zijn onschuld volhoudt riskeert celstraf. Ngugi twijfelt maar houdt vol - hij wordt in triomf vrijgesproken.

Ommekeer
Het is de ommekeer van de brave jongen naar de politiek bewogen schrijver die hij weldra zou worden. Ngugi schreef klassiekers in de Afrikaanse literatuur als A Grain of Wheat en Petals of Blood. Hij zat in de gevangenis vanwege zijn kritiek op de Keniaanse dictator Moi. Over die gevangenschap in 1977 schreef hij het boek Detained, een hoogtepunt in de gevangenisliteratuur.

De politie maakte in 1987 jacht op een oproerkraaier Matigari, die een personage bleek uit een roman van Ngugi, over wie in de Keniaanse dorpen veel werd gesproken.

De laatste tien jaar doceert hij in de Verenigde Staten en schreef literaire essays - eind vorig jaar verscheen Globalistics. En hij begon aan een reeks memoires. In 2010 kwam het eerste deel uit over zijn jeugdjaren, toen er een wereldoorlog woedde (Ngugi is van 1938): Dreams in a Time of War.

Dat is een ontroerende terugblik door de ogen van een jongetje dat opgroeit in een traditionele samenleving met een polygame vader, die ritueel wordt besneden en wiens moeder wegloopt met haar kinderen. Haar droom is dat Ngugi naar school gaat, de beste van zijn klas is en toetreedt tot de moderne wereld. Dat lukt, blijkt ook uit het tweede deel van de memoires.

Na de middelbare school gaat Ngugi naar de indertijd beroemde universiteit van Makerere in Oeganda. Het is de periode waarin de Afrikaanse nationalistische leiders de onafhankelijkheid afdwingen. Dat wordt het volgende deel - iets om naar uit te kijken.

Britse soldaten doorzoeken in de jaren vijftig een dorp in Kenia, op zoek naar Mau-Maustrijders. Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden