Neutraliteit is bij hulpverlening geen doel maar middel

HUMANITAIRE noden zijn het gevolg van politieke crises en vragen om krachtige politieke antwoorden, zo stelt Jacques de Milliano van Artsen zonder Grenzen (de Volkskrant, 21 januari)....

W.H. CENSE

Volgens De Milliano is de malaise op het internationale politieke vlak deels veroorzaakt door het star vasthouden aan de neutraliteit. Maar hebben de terughoudende reacties van de internationale gemeenschap op bijvoorbeeld de conflicten in Bosnië, Ruanda, Angola en Liberia, te maken met neutraliteit of met politiek opportunisme?

Het is nog maar de vraag of humanitaire organisaties hun werk niet kunnen doen door het gebrekkige optreden van de internationale gemeenschap. Tenslotte wordt hun werk in conflictgebieden op de eerste plaats bepaald door de wil of onwil van de strijdende partijen.

Moeten humanitaire organisaties nu hun neutraliteit opgeven en politieke antwoorden gaan formuleren, als pleitbezorgers van de universele mensenrechten?

Neutraliteit betekent niets meer en niets minder dan 'geen partij kiezen in een conflict'. Jarenlange ervaring met het werken in conflictgebieden heeft geleerd dat neutraliteit een voorwaarde is om duurzaam alle slachtoffers van een conflict te bereiken.

Neutraliteit is geen doel, maar een middel. In ieder gewapend conflict vallen vele slachtoffers - onschuldige burgers - die niets te maken hebben met het conflict. Deze slachtoffers hebben hulp en bescherming nodig, dat is dè opdracht voor humanitaire organisaties zoals het Rode Kruis. Alles wat de toegang tot de slachtoffers bemoeilijkt moet dus zoveel mogelijk worden vermeden.

Hiervoor moet een dialoog worden onderhouden met de strijdende partijen. Er moeten gevangenen worden bezocht en, indien nodig, op grote schaal voedsel en medicijnen worden gedistribueerd.

Het maakt hierbij geen verschil of het gaat om een internationale oorlog of een binnenlands conflict. Juist in een burgeroorlog, met soms snel wisselende fronten, is neutraliteit van het grootste belang.

Een gesprekspartner zijn van de strijdende partijen heeft een concreet doel: aandacht vragen voor de rechten van slachtoffers zoals die internationaal zijn vastgelegd in de Verdragen van Genève, de autoriteiten wijzen op schendingen van deze rechten, en continu aandringen op respect voor de menselijke waardigheid.

Deze onderhandelingen worden van hoog tot laag niveau gevoerd; van de leiders van de strijdende partijen tot de plaatselijke legercommandanten. Om gesprekspartner te kunnen zijn van alle strijdende partijen is het noodzakelijk dat een organisatie zich neutraal en onafhankelijk opstelt. Dit betekent niet dat alle partijen te vriend worden gehouden. Maar wel dat niemand de organisatie kan zien als verlengstuk van een van de partijen, of van bijvoorbeeld de Verenigde Naties.

Dat een organisatie zoals het Rode Kruis werkt met instemming van de strijdende partijen, is dus niet omdat zij geen overheden voor het hoofd wil stoten. Maar simpelweg omdat het de meest doeltreffende manier is om bescherming en hulp te bieden.

Cross border-acties doen het misschien goed in de publiciteit, maar zijn ze ook effectief? Een voorbeeld: om op grote schaal hulp te kunnen verlenen moeten havens, vliegvelden en opslagplaatsen worden gebruikt. Hiervoor is instemming van de strijdende partijen noodzakelijk. De Ruandese vluchtelingen hadden nooit geholpen kunnen worden zonder toestemming van de Zaïrese militairen.

Neutraliteit betekent voor het Rode Kruis niet dat het zich nimmer publiekelijk zal uitlaten over schendingen van mensenrechten. In uiterste gevallen zal dat gebeuren - als al het andere heeft gefaald. Niet om als geweten van de internationale politiek te fungeren, maar in het belang van de slachtoffers.

We weten allemaal wat er in conflictgebieden gebeurt. De moordpartijen in Ruanda waren op televisie te volgen. En het is inmiddels algemeen bekend dat het er in de kampen in Bosnië gruwelijk aan toegaat, en dat in Tsjetsjenië ziekenhuizen en huizen worden gebombardeerd.

Organisaties zoals Amnesty International, Human Rights Watch en Africa Watch vervullen - naast de media - een zeer belangrijke rol in het beïnvloeden van de publieke opinie. Voegen uitspraken van organisaties zoals Artsen zonder Grenzen hier nog iets aan toe?

Humanitaire organisaties zijn verplicht zich steeds opnieuw af te vragen wat de meest effectieve manier is om werkelijk iets te betekenen voor de miljoenen slachtoffers van gewapende conflicten. Slachtoffers waarvan meer dan 95 procent burgers zijn.

Het is de verantwoordelijkheid van de internationale gemeenschap om politieke antwoorden te formuleren op de crises in de wereld. Humanitaire organisaties kunnen de internationale gemeenschap wijzen op zijn verantwoordelijkheden, maar deze niet overnemen. Anders is er straks niemand meer om de slachtoffers van gewapende conflicten daadwerkelijk bij te staan.

W.H. Cense

De auteur is algemeen directeur van het Nederlandse Rode Kruis.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden