Neurenberg heeft nóg een verleden

De twintigste eeuw heeft Neurenberg niet bijster gunstig bejegend: de naam van de stad is onlosmakelijk verbonden met de nazi-tijd en zijn nasleep....

Ze hebben er in dit land zelf het beste woord voor: unheimlich. Daar hoef je als Nederlander niets aan toe te voegen. Ruim zestig jaar nadat ze voor het laatst werden gebruikt, hebben de Reichsparteigelände nog weinig verloren van hun sinistere, dreigende uitstraling. Het kost in dit decor niet veel verbeeldingskracht de taferelen uit Leni Riefenstahls Triumf des Willens op te roepen.

De Reichsparteigelände in Neurenberg tonen de essentie van Hitlers Duizendjarig Rijk (1933-1945) in een notendop. Het Zeppelinveld, de Congreshal, de Leopold-arena, het Stedelijk Stadion, de Grote Weg: ze zijn gebouwd met een megalomanie die eeuwigheidswaarde moet suggereren, maar ze liggen er al decennialang vervallen en verlopen bij. En niet omdat geallieerde militairen of antinazistische activisten de bouwwerken met de sloophamer hebben bewerkt. Amerikaanse soldaten hebben zich beperkt tot het opblazen van het hakenkruis op de Zeppelintribune, in april 1945, terwijl in 1967 de pilarengalerij werd neergehaald, omdat instortingsgevaar dreigde. Met dat laatste is meteen het kernprobleem van de Reichsparteigelände aangegeven: alles is even haastig als onzorgvuldig gebouwd.

Architect Albert Speer kreeg niet eens de gelegenheid het beton te laten drogen. 'In het verschrikkelijke geval dat Duitsland de oorlog had gewonnen, zouden de meeste gebouwen al in de jaren vijftig aan renovatie zijn toe geweest', aldus Margit Schmidt-Pikulicki, Stadtführerin van Neurenberg. 'Ik vind het belangrijk dat bezoekers van Neurenberg ook dit aspect van de stad te zien krijgen. Sinds een jaar of twintig durft men voor deze zaken uit te komen. Veel schoolklassen bezoeken de Reichsparteigelände. Het is heel educatief. In mijn tijd was het schooljaar altijd net afgelopen als we aan de jaren dertig van de twintigste eeuw toe waren. Heel toevallig.'

Het uitzicht vanaf de Zeppelintribune is sinds 1938 sterker veranderd dan de tribune zelf. De onvoltooide en letterlijk onverwoestbare Congreshal (tweemaal zo groot als het Colosseum in Rome, waarop het is geïnspireerd) ligt nog altijd onverstoorbaar, hoewel iets verzakt, aan het kunstmatige Dutzendteichmeer. Maar de marcheerterreinen zijn omgebouwd tot sportvelden, legerbarakken afgebroken, en de plaats van enthousiaste partijleden is ingenomen door zwerfvuil. De Grosse Strasse achter Hitlers rug, die het congresgebied visueel moest verbinden met de Keizersburcht in de oude stad, is nu een parkeerplaats voor honderden vrachtwagens. Op de stalen deuren, eveneens achter de rug van de Führer, staan nu graffititeksten geschreven als never again en fuck nazi's. De stenen van Jurakalk, waarmee de tribune is bekleed, zijn geërodeerd en hier en daar verdwenen.

Neurenberg is door de twintigste-eeuwse geschiedenis niet bijster gunstig bejegend. Als een van de bestbewaarde en meest traditionele steden van Duitsland, werd het door de nazi's in de jaren dertig omarmd. Hier hadden zich keizerlijke rijksdagen afgespeeld, en verwees een schitterende Middeleeuwse binnenstad naar het rijke Duitse verleden.

Neurenberg onderging de warme belangstelling vanuit nazi-kringen ook toen al met sterk gemengde gevoelens. De stad had vanouds socialistische sympathieën. Maar in twee decennia zorgden de rijkspartijdagen, Julius Streichers Der Stürmer (1922-1945), de Neurenberger rassenwetten (1935) en het Proces van Neurenberg (1945-1946) ervoor dat de naam onlosmakelijk werd verbonden met de zwartste periode uit de wereldgeschiedenis.

Wie Neurenberg alleen associeert met de nazi-tijd en zijn nasleep, doet de stad zwaar onrecht. Dat maakt zelfs een vluchtige blik op de compacte binnenstad onmiddellijk duidelijk. Diezelfde binnenstad lag in 1945 voor 90 procent in puin. Na Dresden is Neurenberg de hevigst verwoeste stad van Duitsland. Hoe hopeloos de situatie aan het eind van de oorlog was, maakt het boek Nürnberg Damals-Heute van de Amerikaanse fotograaf Ray D'Addario duidelijk. Hij fotografeerde ruim honderd locaties, eerst in de jaren vlak na de oorlog en vervolgens na de restauratie, vaak pas tientallen jaren later. De vitaliteit en het respect voor de culturele verworvenheden uit het verleden, die uit de wederopbouw spreken, verdienen bewondering. Neurenbergers identificeren zich dan ook graag met hun beroemdste medeburger uit de na-oorlogse tijd: Ludwig Erhard, minister en later bondskanselier van het Wirtschaftswunder.

'Er is in heel Europa niets te vinden dat fraaier en schitterender is. Wanneer je deze glorieuze stad van een afstand ziet, is zijn schoonheid werkelijk betoverend. Als je hem binnengaat, wordt je aanvankelijke indruk bevestigd door de schoonheid van de straten en de fraaie vormen van de huizen. De woningen van de burgers lijken voor prinsen te zijn gebouwd. Ja, de koningen van Schotland zouden blij zijn zo luxueus te mogen wonen als een gewone burger in Neurenberg.' Met deze woorden omschreef de toekomstige paus Pius II Neurenberg in de vijftiende eeuw. De stad - zo'n 450 jaar eerder voortgekomen uit de burcht Nourenbec, ter verdediging van de oostelijke keizerlijke domeinen - stond toen op de drempel van zijn gouden periode. Neurenberg was de niet-officiële hoofdstad van Duitsland. Tussen 1050 en 1571 bracht elke Duitse keizer regelmatige bezoeken aan de stad. Neurenberg kreeg privileges zoals tolvrijheid en ontwikkelde zich door zijn locatie langs zowel noord-zuidelijke als oost-westelijke handelsroutes tot een economisch welvarende stad. De Kaiserburg, de schitterende gotische kerken van St. Sebaldus en St. Lorenz, de Schöne Brunnen-fontein, de vijf kilometer lange stadswal, het Nassauerhaus en wat later ook het Fembohaus ontstonden, alsmede het deels over de rivier de Pegnitz gebouwde Heilige Geest-hospitaal. Wel werd en passant in 1349 de joodse wijk vernietigd, om plaats te maken voor een marktplein, waarbij zeshonderd joden de dood vonden. In de tweede helft van de vijftiende eeuw bereikte Neurenberg zijn glorietijd, ook in cultureel opzicht, met schilder Albrecht Dürer en dichter-schoenmaker Hans Sachs als beroemdste cultuurdragers. De laatste werd door Richard Wagner vereeuwigd in zijn opera Die Meistersinger von Nürnberg.

De oude binnenstad van Neurenberg is ongeveer vier vierkante kilometer groot en voor een flink deel autovrij, wat het gebied ideaal wandelterrein maakt. Het vergt een kennersoog te zien welke gebouwen of delen van gebouwen oorspronkelijk zijn, en welke opnieuw zijn opgebouwd, zo liefderijk zijn de herstelwerkzaamheden verricht. Alleen de Straat van de Mensenrechten, waaraan het waanzinnig uitgebreide Germanischen Nationalmuseum is gelegen, is bewust hedendaags van inrichting. De straat telt dertig zuilen, met daarop telkens in een andere taal een artikel over de mensenrechten.

Overal bevinden zich cafés, bierkelders, restaurants en andere uitgaansgelegenheden, zoals de vijfhonderd jaar oude Goldenen Posthorn, waar Dürer nog te gast is geweest. De begroeting luidt overal Grüssgott. Jawel, we zitten hier richting Oostenrijk, maar de Neurenbergers identificeren zich met hun zuiderburen, noch met Beieren, hoewel de stad het bestuurlijke, dienstverlenende en culturele centrum van Noord-Beieren is. 'Wij beschouwen ons als Franken,' aldus Schmidt-Pikulicki. De echte Beieren wonen ten zuiden van de Donau. Die geldt als de Weisswurstequator.'

Ten noorden van de Donau eten ze geen witte worst. De Neurenbergers hebben hun eigen worstjes, die maximaal negen centimeter lang mogen zijn. In die Kürze liegt die Würze, luidt de eeuwenoude wijsheid waarmee vele generaties Neurenbergers zijn grootgebracht. Een oude legende wil dat de worstjes dun genoeg moesten zijn om door een sleutelgat te passen, zodat men de gevangenen stiekem kon bijvoeden.

Vandaag de dag is niet de gevangenis maar restaurant Bratwurst Röslein de geëigende plaats om de Neurenberger specialiteit te proeven. Je kunt ze bestellen in porties van zes, acht, tien of twaalf stuks, met zuurkool of aardappelsalade. Ze worden geserveerd met mierikswortel; een perfecte combinatie.

's Avonds treffen we het. Het Nürnberger Altstadfest is in volle gang, en dat betekent dat de binnenstad vol houten eet- en vooral drinklokalen staat. Beiers bier, Frankische wijn en Federweisser - zeer jonge wijn die 's avonds op frisdrank lijkt, maar de volgende ochtend niet - vloeien rijkelijk. Feestvieren is een vertrouwd onderdeel van het leven in Neurenberg. Terwijl de wijnoogst wordt getest, blikt men al vooruit naar de Christkindlmarkt, Duitslands grootste en oudste kerstmarkt, die vanaf 27 november het stadsbeeld zal bepalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden