Net zo cool als de handschoentjes van Madonna

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: mitaine.

Beeld Els Zweerink

Een rare, vaak terugkerende mode voor vrouwen was om zo bleek mogelijk te zijn: 'Zelfs als kind had ze al de discipline om niet in de zon te zitten. 'Ik eet ook geen vlees', zegt ze met een blik van afkeer, 'want vegetariërs zijn bleker.' De kleine moedervlek boven haar lip is als de mouche van een 18de-eeuwse monarch.'

Dit gaat niet over de vrouw hierboven, maar over Madonna. Toen ik kind was en alleen maar ademloos naar haar keek op tv had ik geen idee - haar sterrenschap had juist een verpletterende oorspronkelijkheid, dacht ik - maar redacteur Michael Joseph Gross van Vanity Fair, die dit in 1986 schreef, zag het wél: de knipoog van de superster naar het elegante tijdperk, de romantiek van de 18de eeuw toen de vrouwen hun huid zo wit mogelijk hielden als schoonheidsideaal, een rood blosje op de wangen smeerden om er jong uit te zien en een zwarte 'mouche' (vlek) aanbrachten voor het contrast.

Alles wat Madonna deed, was een knipoog en ik snapte de helft, ik wist niet wat een 'virgin' was laat staan wat like a virgin impliceerde - daar had ik Quentin Tarantino's dialogen in Reservoir Dogs voor nodig, jaren later.

Beeld Zeeuws Museum, Middelburg

Superluxe mode

En toen bracht afgelopen week ineens dit detail in het Dordrechts Museum me zo terug in Madonnatijden: een vingerloos handschoentje. Argeloos aait deze vrouw met haar duim een papegaaitje dat op haar wijsvinger rust - haar vingertoppen zijn vrij, de rest is beschermd tegen het zonlicht. Het is zo charmant met dat rommelige tapijt en een fijn grijsgroen sinaasappelboompje. Een detail om in te lijsten en mee te nemen, vooral omdat het handschoentje ook nog eens van die ingenieuze afneembare topjes heeft die er half aanhangen.

Het moet superluxe mode zijn geweest, dacht ik, en dat klopt, want kostuumhistoricus Irene Groeneweg stelt in de catalogus dat mitaines (waarvan ook het Engelse woord mittens is afgeleid) in deze betekenis pas voor het eerst in 1727 in een Frans woordenboek worden genoemd, 48 jaar na dit schilderij dus. Ik belde met Irene Groeneweg, die vertelt dat mitaines pas rond 1700 en vogue werden en dat dit een bijzonder vroeg voorbeeld is en het enige in Nederland, op een portret na met een mitaine zonder afneembare vingertopjes. Ik vind ze al bijna even cool als de kanten handschoentjes van Madonna in de jaren tachtig.

Deze hier zijn, of nou ja, líjken gemaakt van fijn leer van een jonge geit en de reden dat de jonge Elisabeth Tallyarde ze draagt, is inderdaad om blank te blijven: 'In beschrijvingen van vrouwen in de 17de en 18de eeuw wordt vaak de schoonheid van de handen genoemd. Blanke handen hoorden bij het ideaalbeeld van een mooie vrouw'. Mitaines zijn handig omdat ze de vingers vrijlaten om te voelen (zoals verbeeld in het strelen van de papegaai) of bijvoorbeeld te borduren. Dat Elisabeth er slechts één draagt, is natuurlijk heel erg Madonna maar heeft geen betekenis, zegt Groeneweg.

Tallyarde laat vooral zien dat ze jong, rijk en huwbaar is - de sinaasappel staat voor vruchtbaarheid, de vogel geeft status, alles ademt rijkdom, en jawel, een jaar later is ze getrouwd met een Dordtse koopman. Waarna ze zich opnieuw laat portretteren, verkleed als veldnimf in een bos en zwoel liggend als Madonna op het voordek van een gondel in Venetië, met diep decolleté. Blonde ambition geslaagd.

Godefridus Schalcken

Portret van Elisabeth Tallyarde

1679, olieverf op paneel, 43 x 34 cm

Zeeuws Museum Middelburg

Te zien in de tentoonstelling Godefridus Schalcken in het Dordrechts Museum t/m 26 juni.

www.detailsofart.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden